Του Ηλία Μαγκλίνη

Την οδό Κριεζώτου 3, είχαμε ορίσει ως σημείο συνάντησης με τους συγγραφείς Αντώνη Ζέρβα και Κώστα Κουτσουρέλη. Μπροστά στην είσοδο της Πινακοθήκης Ν. Χατζηκυριάκου-Γκίκα, του Μουσείου Μπενάκη, που μόλις είχε ανοίξει τις πόρτες του στο κοινό. Προτού μπούμε μέσα, από την Πανεπιστημίου ακούσαμε κόρνες και ιαχές: μικρή ομάδα μοτοσικλετιστών με νεοναζιστικού τύπου συνθήματα. Ειρωνεία: μπαίναμε και οι τρεις σε ένα γνήσιο αθηναϊκό αρχοντικό του Μεσοπολέμου, στο σπίτι-μουσείο μιας εξέχουσας μορφής της γενιάς του ’30, και λίγα μέτρα μακριά μας θορυβούσαν μεταλλαγμένα κατάλοιπα της πιο σκοτεινής, καταστροφικής πτυχής του Μεσοπολέμου.

Ωστόσο, με το που περάσαμε στην πρώτη αίθουσα, στο ισόγειο, όπου εκτίθεται ένα αστικό σαλόνι, από την πατρική κατοικία της Λίτσας Παπασπύρου στο Παρίσι, αφήνουμε τη μαυρίλα πίσω μας. Κι όσο ανεβαίνουμε τους ορόφους, με αποκορύφωμα τις βιβλιοθήκες και το ατελιέ του μεγάλου Έλληνα καλλιτέχνη και διανοουμένου, το αίσθημα της ευφορίας γίνεται ακόμα πιο έντονο. Ο Κώστας Κουτσουρέλης (το τελευταίο ποιητικό βιβλίο του οποίου, «Αέρας Αύγουστος», από τις εκδόσεις Περισπωμένη, κυκλοφόρησε φέτος), προβαίνει αμέσως σε πικρές συγκρίσεις με το σήμερα, νιώθοντας ότι όπως και τότε, που η Ελλάδα βίωσε μια εθνική καταστροφή, κάτι ανάλογο βλέπει ως πολύ πιθανή εξέλιξη και σήμερα.

Η διάρκεια του ελληνισμού

Ο Αντώνης Ζέρβας (το δικό του βιβλίο, κείμενα που ακροβατούν ανάμεσα στην ποίηση και το δοκίμιο με τον τίτλο «Καυσοκαλύβης», θα κυκλοφορήσει άμεσα από τις εκδόσεις Ινδικτος) διαφωνεί με αυτή τη διαπίστωση. Πρόκειται για δύο φίλους που πολύ συχνά συμφωνούν διαφωνώντας – και το αντίστροφο. «Η γενιά του ’30», λέει ο Αντ. Ζέρβας, «είναι η σημαντικότερη έκφραση της ιδέας ότι η Ελλάδα είναι μια μεγάλη διάρκεια, ο ελληνικός κόσμος γενικά. Με τη γενιά του ’30 αντιλαμβανόμαστε, για πρώτη φορά ίσως, ότι το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος μπορεί και να ήταν ένα ιστορικό λάθος. Από αυτή την άποψη, τότε τέθηκαν όλα εκείνα τα ερωτήματα που αντιμετωπίζουμε σήμερα. Κοντά ίσως σε αυτή την ιδέα περί εθνικής καταστροφής, που λέει ο Κώστας, είναι ίσως η πρώτη γενιά που αντιλαμβάνεται ότι, ακριβώς λόγω της Μικρασιατικής Καταστροφής και της εκπτώσεως της Μεγάλης Ιδέας, το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος, έτσι όπως σχηματίστηκε, μπορεί να είναι και ένα ιστορικό λάθος, διότι ο ελληνισμός είναι μια μεγάλη διάρκεια. Ο ελληνισμός δεν είναι συνάρτηση του ελληνικού κράτους αλλά έχει πολλές μορφές. Αναζητεί να επιβιώσει μέσα στο πλαίσιο μιας μεγαλύτερης ενότητας την οποία σήμερα συμβολίζει η Ευρώπη. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι πρέπει να απεμπολήσουμε το εθνικό κράτος, αλλά είναι η στιγμή να σκεφθούμε τώρα όλα αυτά τα πράγματα. Μας τη δίνει η κρίση αυτή την ευκαιρία. Η Ελλάδα εκτός Ευρώπης είναι ένα ιστορικό κεφάλαιο. Εντός Ευρώπης όμως είναι μια συνεχής ψευδαίσθηση. Όλα τα γραπτά της γενιάς του ’30 είναι σα να προφητεύουν αυτό που ζούμε σήμερα. Αναζητούσε μιαν αρχετυπική αντίληψη του ελληνισμού. Την Ελλάδα μέσα στην Ευρώπη, ως κάτι αυθεντικό όμως».

Η ιστορία μιας αποτυχίας

Καθώς κινούμαστε μέσα στο εσωτερικό ενός κτιρίου, στο οποίο ο Χατζηκυριάκος-Γκίκας έζησε σχεδόν μισό αιώνα (το 1989 ολόκληρο το κτίριο κληροδοτήθηκε στο Μουσείο Μπενάκη από τον καλλιτέχνη, μαζί με το περιεχόμενο του εργαστηρίου και της κατοικίας του), ερχόμαστε σε επαφή με την Ελλάδα μιας άλλης εποχής. «Ο Σεφέρης έλεγε ότι το ελληνικό κράτος απέτυχε», σχολιάζει ο Κ. Κουτσουρέλης. «Η γενιά του ’30 και αυτό το μουσείο είναι η ιστορία μιας αποτυχίας. Διότι σήμερα δεν είμαστε οι κληρονόμοι της γενιάς του ’30. Τα διάφορα λογοτεχνικά, καλλιτεχνικά ρεύματα αποτυγχάνουν και κάθε φορά κάποιος πιάνει πάλι το νήμα από την αρχή. Δεν υπάρχει συνέχεια όμως έτσι. Τώρα, στεκόμαστε στα ερείπια της γενιάς του ’30 και προσπαθούμε να ψηλαφήσουμε τα δικά της βήματα. Βήματα που έχουν γίνει και εμείς καλούμαστε να τα επαναλάβουμε. Μόνο που τώρα το πλανητικό πεδίο έχει αλλάξει και δεν ξέρουμε ποια θα είναι η πορεία της Δύσης που τόσο είχε επηρεάσει εκείνη τη γενιά».

Καμία σχέση με τη διανόηση

Στο σαλόνι του Χατζηκυριάκου-Γκίκα, ο Αντ. Ζέρβας αναζητεί την περίφημη «Υδρα» του, ενώ μπροστά στη βιβλιοθήκη του με το γυμνό γκρι τσιμέντο και την ωραία πολυθρόνα με το υποπόδιο και το ενσωματωμένο αναλόγιο ανάγνωσης, απλώς σωπαίνουμε. «Έχεις την αίσθηση ότι θα βγει ο ιδιοκτήτης και θα σε πετάξει έξω», παρατηρεί ο Κ. Κουτσουρέλης. «Είσαι σαν εισβολέας. Μοιάζει πάντως σα να ήξερε ότι κάποτε αυτό το σπίτι θα γίνει μουσείο. Έμεινε σαράντα χρόνια εδώ. Ίσως να το ήξερε από την αρχή, να το σχεδίαζε για μουσείο. Είναι εκπρόσωπος της πλέον καταρτισμένης γενιάς που ανέδειξε η νεότερη Ελλάδα. Πρόφτασε να δημιουργήσει και μέσα στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Έδρεψε τους καρπούς του Βενιζέλου, του εκσυγχρονισμού του, της ωρίμανσης. Αυτό ανακόπτεται σιγά σιγά μεταπολεμικά, με την ανάδυση του κόσμου των διανοουμένων της Αριστεράς. Είναι η περίοδος που η αστική τάξη χάνει τους δικούς της διανοουμένους. Εκεί επικρατεί το ουτοπικό, μαρξιστικό όραμα μιας άλλης, καλύτερης κοινωνίας και μαζί με αυτό σβήνουν οι δυνατότητες ενός εσωτερικού διαλόγου. Οι αστοί διαλέγονται μεταξύ τους, οι Έλληνες αριστεροί πολύ σπάνια. Η Μεταπολίτευση μάς κληροδότησε αυτού του είδους την κατάρα. Αυτή τη στιγμή, υπάρχουν αστικά, υποτίθεται, κόμματα στην Ελλάδα που όμως δεν έχουν καμία σχέση με τη διανόηση, με την τέχνη, τόσο που είναι παρωδία να βλέπει κανείς τον Αντώνη Σαμαρά να επικαλείται τον Ελύτη. Το δε ΠΑΣΟΚ ουδέποτε είχε σχέση με διανοουμένους, απλώς δανείστηκε μερικούς από τον κόσμο της ανανεωτικής Αριστεράς. Οι σημαντικοί αριστεροί διανοούμενοι έφυγαν στο εξωτερικό, με το Ματαρόα, το 1945. Οπότε, πώς καλύφθηκε το κενό; Με μιμήσεις. Τη δεκαετία του ’70 όλοι οι Έλληνες διανοούμενοι ήταν μεταμαρξιστές. Αλτουσέρ, Πουλαντζάς κ.τ.λ. Τη δεκαετία του ’80 άρχισαν να στρουκτουραλίζουν. Φουκό κ.τ.λ., και μετά το 1989 έγιναν ξαφνικά φιλελεύθεροι, οπαδοί της πολυπολιτισμικότητας και ενός ανοιχτού, αμερικανικού κόσμου».

«Αξίζω;»

Πέφτουμε πάνω σε μια ασπρόμαυρη φωτογραφία: ο Γκίκας, «σαν Ιταλός ευγενής», όπως λέει ο Αντ. Ζέρβας, με έναν πολύ νεανικό, αποφασιστικό Κατσίμπαλη και έναν εξίσου αριστοκρατικό Άγγελο Κατακουζηνό στο πλάι του. «Πώς ήταν κάποτε η Ελλάδα», λέει με έκδηλο θαυμασμό ο Αντ. Ζέρβας. «Αυτό νομίζαμε ότι θα ζήσουμε όταν ήμαστε μικροί. Ότι θα είμαστε συνέχεια αυτού του πράγματος».

Κοιτώντας σε μιαν άλλη φωτογραφία τον Νίκο Γκάτσο, τον Ελύτη, τον Καρύδη και τον Πατσιφά, θυμάμαι ότι τους εκπροσώπους της γενιάς αυτής τους έχουν χαρακτηρίσει «αυστηρούς». «Απλώς δεν κολάκευαν τους νέους», λέει ο Αντ. Ζέρβας. «Ήταν η γενιά της αξιοπρέπειας. Η επιτυχία δεν ήταν ένα πράγμα που το αρπάζεις. Ακόμη κι αν σου δινόταν η ευκαιρία να επιτύχεις, μέσα σου είχες ένα βάρος. Έλεγες: αξίζω»;

Καθώς κοιτάζουμε έργα του Σικελιώτη, ο Αντ. Ζέρβας θυμάται πώς πίνακές του γίνονταν ημερολόγια από την Εθνική Τράπεζα. «Μετά κόβαμε τις σελίδες και τις κορνιζάραμε», λέει.

«Τελικώς, η γενιά της Μεταπολίτευσης γαλουχήθηκε με το αντίθετο της γενιάς του ’30: με τη μη μαθητεία», υπογραμμίζει ο Κ. Κουτσουρέλης. «Για τη γενιά του ’30, η μαθητεία, ο εσωτερικός διάλογος με δημιουργούς απ’ το παρελθόν, ήταν κανόνας. Η Μεταπολίτευση βρίσκεται στον αντίποδα της γενιάς του ’30. Η μεταπολυτεχνική περίοδος, μετά το 1981, ήταν η γενιά του ξοδέματος. Το μόνο που μας δίδαξε η Μεταπολίτευση είναι μια χυδαία εκδοχή της δυτικής αυτοπραγμάτωσης, δηλαδή, να εκφράσεις τον εαυτό σου». Στο ατελιέ του ζωγράφου, η ατμόσφαιρα είναι περίπου υποβλητική. Δεν θέλεις να βγεις από κει μέσα. «Η γενιά του ’30 είχε τεράστια αυτοπεποίθηση και το βλέπεις στον χώρο αυτό του Γκίκα. Πίστευαν στον εαυτό τους, πολύ μεγάλη υπόθεση. Εμείς σήμερα είμαστε στο χώμα».

Η Ευρώπη των Βρυξελλών

Ο Αντ. Ζέρβας ακούγεται κάπως πιο αισιόδοξος, «πυροβολώντας» με έναν αφορισμό: «Η ανησυχία δεν είναι για το μέλλον αλλά για το παρελθόν». Λίγο αργότερα κάνει λόγο για τη διαφορά ανάμεσα σε έναν «ήπιο εκσυγχρονισμό» της Ελλάδας και έναν «καλπάζοντα» στη Δύση. «Στον ήπιο εκσυγχρονισμό η γενιά του ’30 είδε τη διάρκεια της αυθεντικότητας. Γι’ αυτό έχεις έναν Φίλιπ Σέραρντ να κατεβαίνει από την Αγγλία για να ζήσει στην Ελλάδα».

Με εντυπωσιάζουν οι συλλογισμοί του και ο ενθουσιασμός του, αλλά τον ακούω μάλλον δύσπιστα. Τον ρωτώ αν στη στάση αυτή εκείνης της γενιάς δεν υπήρξε τελικώς μια αποτυχία. Σχεδόν με προλαβαίνει: «Και βέβαια απέτυχε πλήρως το όραμά τους, το αίτημά τους. Υπάρχει όμως κάτι σημαντικό εδώ: είναι άλλο το ευρωπαϊκό πνεύμα και άλλο η Ευρώπη των Βρυξελλών. Η δεύτερη έχει μεγάλη ισχύ αλλά δεν έχει τον Χάμπερμας, δεν έχει τον κόσμο των ιδεών μαζί της. Δεν είναι η Ευρώπη των Βρυξελλών που οραματιζόταν η δική μας γενιά του ’30».

Εδώ παρεμβαίνει ο Κ. Κουτσουρέλης. «Αυτό που λέει ο Αντώνης περί βίαιου και ήπιου εκσυγχρονισμού δείχνει το στίγμα της νεοελληνικής αποτυχίας. Ήπιο εκσυγχρονισμό μπορεί να κάνει μόνον αυτός που ελέγχει τα πράγματα. Αυτός που τον εφευρίσκει. Η Δύση είχε για ένα διάστημα αυτή τη δυνατότητα. Η Ελλάδα ουδέποτε. Όσο και αν προσπάθησε, ο εκσυγχρονισμός της δεν ήταν αρκετά ταχύς για να της εξασφαλίσει έναν συγχρονισμό με το έξω. Οπότε έφτανε σε ένα σημείο, κάτι είχε φτιάξει, αλλά το αναιρούσε και έπρεπε μετά να το ξαναφτιάξει εκ του μηδενός. Αυτή είναι η νεοελληνική τραγωδία. Ο βράχος του Σίσυφου. Η μεγάλη ειρωνεία είναι πως ό,τι είναι η Ελλάδα σε ευρωπαϊκό επίπεδο, είναι η Ευρώπη σε πλανητικό επίπεδο. Η Δύση βλέπει κάποιους άλλους να την προσπερνούν και αγωνιά να εκσυγχρονιστεί βιαίως, θυσιάζοντας ό,τι αυθεντικότερο έχει. Αυτό κάποτε το έζησαν η Κίνα του Μάο και η Ρωσία των μπολσεβίκων. Τώρα ήρθε η ώρα να το ζήσει και η Δύση. Ευρώπη και Αμερική».

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Καθημερινή την 3 Ιουνίου 2011

Ότι το κείμενο που ακολουθεί φέρει έναν άκρως σχηματοποιημένο χαρακτήρα είναι εύλογο. Διατυπώνεται προκαταρκτικά για μην επαναλαμβάνεται κάθε λίγο. 

Συνήθως στην Ελλάδα με την πρώτη γενιά που θα απαρνηθεί,
για χίλιους δυό λόγους ή και από ιστορική αναγκαιότητα,
την αγροτική, ας την ονομάσουμε έτσι για συντομία,
διάρθρωση της ζωής και θα βαφτιστεί στην άλλη,
είτε ως επιστημονικό-διανοητικό είτε ως τεχνολογικό-εργατικό δυναμικό,
οι δεσμοί ανάμεσα στις δύο πλευρές χαλαρώνουν,
η γενική τάση είναι οι άνθρωποι να αποδημούν στις πολιτείες
και εκεί οι περισσότεροι χάνουν απότομα,
θαρρείς, κάτι από το βάρος του ντόπιου πολιτισμού
και γίνονται πρόσωπα πλεούμενα, κάτοικοι του αφρού.

Ζήσιμος Λορεντζάτος, «Ο Σωκράτης Κουγέας και η Μέσα Ελλάδα», Μελέτες Β΄, εκδ. Δόμος, Αθήνα 1994, σ. 77.

Η παραδοσιακή Δεξιά (κι όχι μόνον η Δεξιά, αλλά και το ιστορικό Κέντρο) εξέφραζε στο κοινωνικό επίπεδο μία συμμαχία ανάμεσα σε αστικά ηγετικά στρώματα και στα πατριαρχικά της υπαίθρου. Ο ιδεολογικός της προσανατολισμός, όπως αυτός σφυρηλατήθηκε κατά την μεταπολεμική περίοδο, συνδύαζε την ελληνοχριστιανική ιδεολογία με το αίτημα για ανάπτυξη της ελλαδικής κοινωνίας έχοντας ως διακηρυγμένο στόχο την υπέρβαση της γενικευμένης φτώχειας.

Όμως η μεταπολεμικά εφαρμοζόμενη πολιτική παρήγε τις κοινωνικές δυνάμεις που θα πρωτοστατούσαν στην ανατροπή της καθεστηκυίας τάξης. Οι κοινωνικές αναδιατάξεις της μεταπολεμικής περιόδου που πυκνώνουν και κορυφώνονται  κατά τα έτη 1960-1975 αποτελούν και τη βάση των πολιτικών και ιδεολογικών αλλαγών που αποκρυσταλλώνονται κατά τη δεκαετία του 1980. Ο ραγδαίος εξαστισμός και η συγκρότηση μιας ευρύτατης μικροαστικής τάξης (μικρομεσαίοι αποκλήθηκαν κατ’ ευφημισμόν)  υπήρξε και η «ύλη» της «Αλλαγής».

Είναι η ίδια τάξη που συγκροτείται ως ο κατεξοχήν φορέας των αλλαγών σε ήθη, νοοτροπίες και πολιτικές αντιλήψεις. Η εγκατάλειψη της κοινότητας συμπορεύεται με την κατάλυση του παραδοσιακού πατριαρχικού πλαισίου αξιών, που με τη σειρά του εντασσόταν στον πνευματικό ορίζοντα της Εκκλησίας. Συγχρόνως κάνουν την εμφάνισή τους νέες αντιλήψεις και στάσεις ζωής που ερείδονται στην κατανάλωση και υποκαθιστούν τα παραδοσιακά πρότυπα που εξέφραζαν μία κοινωνία της σπάνης των αγαθών. Τα παραδοσιακά ιδεώδη βασίζονταν στην, περισσότερο ή λιγότερο, ασκητική – ευρέως κατανοούμενη αυτή η τελευταία – στάση ζωής, στην ανάγκη για συσσώρευση κι όχι σπατάλη, στην εδραία πεποίθηση ότι τα «αγαθά κόποις κτώνται». Αντιθέτως, τα νέα ιδεώδη συνθέτουν τα αιτήματα της κοινωνικής και πολιτικής χειραφέτησης με εκφάνσεις ποικίλων ηδονιστικών ιδεολογημάτων, τα οποία θα νοηματοδοτήσουν, νομιμοποιώντας συγχρόνως, τις νέες πρακτικές.

Ο εξαστισμός λοιπόν της μεταπολεμικής περιόδου διαμόρφωσε μία μικροαστική μάζα η οποία βρήκε την έκφρασή της κυρίως στο κόμμα του ΠαΣοΚ.  Αν τα νέα αυτά μικροαστικά στρώματα ήταν η κοινωνική ύλη της αλλαγής, η ηγεσία τους αναδείχθηκε μέσα από τη φοιτητική νεολαία. Η τελευταία, που είχε σχεδόν τριπλασιαστεί μέσα στη δεκαετία 1961-1971, στάθηκε σε ένα μεγάλο μέρος της σε συνολική αντιπαράθεση προς την κατεστημένη τάξη. Ειδικότερα η σπουδάζουσα νεολαία της επαρχίας βίωνε με οδυνηρό τρόπο τις ανισότητες μεταξύ πρωτεύουσας και περιφέρειας. Ο ρόλος της σύνολης νεολαίας υπήρξε καθοριστικός για τους νέους προσανατολισμούς. Το κοινωνικό και ιδεολογικό της βάρος αυξανόταν αφού ήταν όχι μόνον αριθμητικά μεγάλη εν σχέσει προς τον σύνολο πληθυσμό αλλά, και σε αντίθεση προς τη σημερινή, είχε πάρει τη ζωή της στα χέρια της εργαζόμενη από νωρίς σε μία αγορά που αναπτυσσόταν με μεγάλους ρυθμούς.

Ο δρόμος για τη διάδοση των νέων αντιλήψεων είχε λοιπόν ανοίξει έχοντας τα κοινωνικά και ψυχολογικά ερείσματα που απαιτούνταν. Από την πλευρά του το καθεστώς, μολονότι διαχειριζόταν κυριαρχικά  τους επίσημους φορείς παραγωγής λόγου, είχε το μειονέκτημα ότι, έχοντας εξορίσει στην (ημι)παρανομία τις αντίπαλες ιδέες, επέτρεπε, άθελά του, αυτές να διαδίδονται δίχως αντίλογο. Αλλά και από την άλλη δεν μπορούσε το ίδιο  να εκλεπτύνει τις δικές του ιδέες αφού ο δημόσιος διάλογος ήταν υποτονικός και τα όριά του εξ υπαρχής δοσμένα.

Το παραδοσιακό καθεστώς αποτυπώθηκε στις τρέχουσες, και όχι μόνον σε αυτές, πολιτικοϊδεολογικές διαμάχες με τον όρο «Δεξιά». Η διαιρετική τομή που εγκαθιδρύθηκε και δέσποσε στην μεταπολίτευση μέχρι και τα τέλη της δεκαετίας του 1960 δεν εκφράστηκε μέσα από το δίπολο «Δεξιά και Αριστερά» αλλά «Λαός και Δεξιά». Στον λαό μπορούσαν να ενταχθούν «οι μη προνομιούχοι», οι «αποκλεισμένοι», λέξεις στις οποίες θα μπορούσαν να δούν τον εαυτό τους πολύ μεγάλες μερίδες της κοινωνίας. Με άλλα λόγια, η αόριστη έγκληση «λαός»  απευθυνόταν σε όλους αφήνοντας έξω το «κατεστημένο». Η δε ταύτιση της Δεξιάς με το κατεστημένο προσέλαβε μεταφυσικές διαστάσεις στο βαθμό που η Δεξιά ήταν η κυρίαρχη τάξη πραγμάτων στη διαχρονία. Οι ρίζες της έφθαναν στους Κοτζαμπάσηδες και του Φαναριώτες (!).

Στα προηγούμενα έγινε αναφορά στις δύο θεμελιώδεις συνιστώσες της επίσημης ιδεολογίας. Η συντηρητική, ελληνοχριστιανική, συνιστώσα της Δεξιάς εκφράστηκε κυρίως μέσα από τη,  λεγόμενη και «παρεκκλησιαστική», οργάνωση της Ζώης, στις τάξεις της οποίας καθόλη τη μεταπολεμική περίοδο εκφράζεται το αίτημα του εκσυγχρονισμού του εκκλησιαστικού μηνύματος υπό τις νέες διαμορφούμενες συνθήκες (και τούτο  ανεξάρτητα αν κανείς υιοθετήσει ή απορρίψει την κατοπινή κριτική περί εκπροτεσταντισμού της ορθόδοξης παράδοσης. Ακριβέστερα: η υιοθέτηση της κριτικής αυτής επιβεβαιώνει την παραπάνω ανάλυση). Η έτερη συνιστώσα  υπήρξε η φιλελεύθερη. Δυναμικές μερίδες των φιλελευθέρων είχαν ενταχθεί στη συντηρητική παράταξη ήδη από την εποχή του Ελληνικού Συναγερμού του Παπάγου. Η προσπάθεια ήταν η σύζευξη των δύο μεγεθών που δεν μπόρεσε, όπως ήταν φυσικό, να αποφύγει τις εσωτερικές εντάσεις. Το Έθνος όφειλε να καταστεί ανταγωνιστικό, ανατιμώντας τη θέση του στον διεθνή καταμερισμό της εργασίας και δίχως να απωλέσει την ιδιαίτερη ταυτότητά του. Τα ζητήματα που ανακύπτουν από μία τέτοια προβληματική δημιουργούν ποικίλες εντάσεις, είναι δυσεπίλυτα, αν όχι άλυτα, αλλά είναι σημαντικό να τίθενται.

Η συμμαχία αυτή θα διακοπεί με τη μεταπολίτευση. Η φιλελεύθερη συνιστώσα θα πάρει το πάνω χέρι αποκοπτόμενη σταδιακά από τη συντηρητική η οποία θα παρακμάσει για να καταστεί, ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 90, πλέον αντικείμενο διαχείρισης από καιροσκόπους πολιτικούς και δημοσιογράφους. Η συντηρητική σκέψη επιζεί σε περιβάλλοντα έξω από το κόμμα σε κύκλους λογίων και διανοουμένων, οι οποίοι συχνά δεν αυτοκατανοούνται ως συντηρητικοί ή, πολύ περισσότερο, δεν προβάλλονται ως τέτοιοι και σίγουρα δεν διαμορφώνουν τη φυσιογνωμία του κόμματος της Νέας Δημοκρατίας. Αλλά τούτο είναι ένα άλλο ζήτημα.

Η στάση της κομματικής Δεξιάς έναντι των επερχόμενων αλλαγών.

Εν σχέσει προς τα προβλήματα που τίθενται εδώ,  η επιβολή της δικτατορίας ήταν η προσπάθεια μερίδων του στρατού να ανασχέσουν την αξιακή μετατόπιση της κοινωνίας. Η αντίδραση των συνταγματαρχών δεν επεκτάθηκε, φυσικά, στις οικονομικές πρακτικές οι οποίες επέτειναν την εφαρμογή του προτύπου οικονομικής ανάπτυξης της προηγούμενης περιόδου. Αποτέλεσμα ήταν στο αξιακό επίπεδο να ενταθεί η, ούτως ή άλλως εντασιακή, σχέση μεταξύ παράδοσης και ανάπτυξης, αφού οι πρακτικές που συνόδευαν τη δεύτερη δεν μπορούσαν να νοηματοδοτηθούν από την πρώτη. Το αποτέλεσμα ήταν όχι η μεθερμηνεία αλλά η εγκατάλειψη των συντηρητικών ιδεών.

Με την πτώση της δικτατορίας, και την κυπριακή τραγωδία, οι καταστατικές αρχές του μεταπολεμικού καθεστώτος και ιδίως η επίσημη εκδοχή του ελληνοχριστιανισμού εξοβελίστηκε. Ας σημειωθεί η «επίσημη» διότι εκδοχές της ελληνοχριστιανικής σύνθεσης θα προσλάβουν άλλες μορφές και θα αποκτήσουν δυναμική έστω κι όχι ως διακηρυγμένη κρατική ιδεολογία.

Παράλληλα πλήθη  νέων εργάστηκαν προς την κατεύθυνση της ανατροπής του «παλαιού καθεστώτος». Συλλογικά μορφώματα, «αυθόρμητα» ή οργανωμένα, και από ποικίλες οπτικές θα δώσουν με μαχητικότητα τον αγώνα για αλλαγή. Νέες κομματικές οργανώσεις, νέες εκδόσεις, νέες αντιλήψεις εκτοπίζουν με γοργούς ρυθμούς το παλιό. Η αμφίπλευρη όψη της μεταπολεμικής Δεξιάς (ελληνοχριστιανισμός και ανάπτυξη) δέχθηκε και τις αντίστοιχες αμφίπλευρες επιθέσεις. Έτσι ο Δεξιός ήταν ο αυταρχικός πατριάρχης αλλά και ο σνόμπ κολονακιώτης, ο ηθικιστής του ελληνοχριστιανισμού αλλά και ο αχόρταγος καταναλωτής, ένσαρκος  απολογητής του καπιταλισμού. Ήταν ακόμη ο υπαίτιος της ξενικής εξάρτησης. Ο υπερεθνικιστής μειοδότης, υποταγμένος στο ξένο κεφάλαιο. Εθελόδουλος προς τους έξω και καταπιεστής προς τους μέσα ήταν ο κακός δαίμονας της νεοελληνικής ιστορίας. Εκφραστής του κοτζαμπασισμού και της Βαυαροκρατίας, ο μόνος υπαίτιος για την εθνικό διχασμό, την μικρασιατική καταστροφή, τον εμφύλιο και πολλών άλλων, ων ούκ έστιν αριθμός.

Πώς αντέδρασε απέναντι σε όλα αυτά η κομματική Δεξιά με δεδομένο ότι η συντριπτική πλειοψηφία της μάζας που την υποστήριζε δεν υπήρξε ποτέ φορέας πολιτικών ζυμώσεων ώστε να απαντήσει στα ίδια κοινωνικά πεδία που δραστηριοποιούνταν και οι αντίπαλοί της;

Η ουδετερότητα που τήρησε η Νέα Δημοκρατία στο πολιτειακό υπήρξε σοφή υπό μία έποψη αλλά παράλογη υπό μία άλλη. Δεν υπάρχει εδώ η πρόθεση της υπεράσπισης της συνταγματικής μοναρχίας, το κανονιστικό νόημα της οποία θα μπορούσε να εκτεθεί σε άλλο σημείωμα. Το κρίσιμο είναι οι παρεπόμενες λειτουργίες της αποπομπής του Στέμματος στο ιδεολογικό επίπεδο. Κατεξοχήν συντηρητικός θεσμός το Στέμμα η απουσία του επέτρεψε να δαιμονοποιηθεί η σύνολη παρουσία του στην ελλαδική ιστορία καθιστάμενος ο κατεξοχήν φορέας της νεοελληνικής εξάρτησης και εν γένει κακοδαιμονίας. Η Νέα Δημοκρατία θεώρησε ότι αποστασιοποιούμενη από το Στέμμα, αλλά και το εν γένει παρελθόν της, αφού είχε ταυτιστεί με το παραδεδομένο καθεστώς, θα μετέθετε την πολιτική συζήτηση στο μέλλον. Πρακτική που ακολουθεί μονίμως έκτοτε. Έτσι όμως άφησε ανυπεράσπιστη τη συλλογική  μνήμη της παράταξης, απεμπόλησε την ίδια την ταυτότητά της. Κι όχι μόνον της παράταξης· επέτρεψε να διαχειριστούν οι πολιτικοί της αντίπαλοι το πεδίο της διαμόρφωσης της συλλογικής μνήμης της κοινωνίας μας.  Όταν μάλιστα το πράττει σε εποχές που το παρελθόν, δηλαδή η ιστορία , πολιτικοποιείται με τέτοια ένταση έχει ηττηθεί αρχής εξ αρχής.

Η διαδικασία σύναψης συμμαχιών στο επίπεδο της κομματικής ελίτ με το ιστορικό Κέντρο ολοκληρώνεται κατά τη μεταπολίτευση με την παράλληλη κοινωνικοπολιτική απίσχνανση του ιστορικού Κέντρου.  Συγχρόνως, οι διακηρυγμένοι στόχοι των εφαρμοζόμενων πολιτικών της προσανατολίζονται σε μία φρόνιμη, εκ των άνω, μεταρρυθμιστική λογική. Ένας πραγματιστικός φιλελευθερισμός θα αποτελέσει τον θεμελιώδη προσανατολισμό του κόμματος. Και όλα τούτα στην προοπτική της ένταξης στην Ε.Ο.Κ.

Παραμένει σημαντικό για την περίοδο 1974-1981 ότι  το κράτος και οι μηχανισμοί του βρίσκονται ακόμη στα χέρια της Δεξιάς και από εκεί ακόμη μπορεί να αντλεί μέρος των στελεχών της και να διαθέτει την όποια επιρροή στην κοινωνία. Η απώλειά του κρατικού μηχανισμού θα οδηγήσει και στην απώλεια ενός σημαντικού ερείσματος που τροφοδοτούσε την κομματική έκφραση της Δεξιάς με τεχνογνωσία αλλά και καλλιεργούσε τη νοοτροπία  ενός πραγματισμού στις τάξεις της. Το κράτος όμως θα αποτελέσει πεδίο ιδιαίτερης πραγμάτευσης σε επόμενο σημείωμα.

Οι φράσεις του Γεώργιου Ράλλη το βράδυ των εκλογών του 1981 δεν είναι απόρροια, μόνον, της μελαγχολίας ενός ευγενούς αστού, όπως αυτάρεσκα θέλει να πιστεύει ο μέσος δεξιός, αλλά εκφράζουν τη βαθιά, την ιστορική, κόπωση της ηγεσίας ενός κόμματος, τα μέλη της οποίας γεννήθηκαν και ανδρώθηκαν μέσα στην πολιτική εξουσία και την κοινωνική ισχύ και τώρα καλούνταν να παραδώσουν την κυβέρνηση στους νεήλυδες:

«Σε μία δημοκρατία ο λαός αποφασίζει κυριαρχικά. Και ο ελληνικός λαός απεφάσισε. Η ετυμηγορία του είναι για όλους σεβαστή. Δεν πιστεύω ότι ήταν η καλύτερη επιλογή. Εύχομαι ο λαός να μη χρειαστεί να το μετανοιώσει» .

Τουλάχιστον υπήρχε ακόμη ηγεσία που πίστευε ότι ο λαός δεν πράττει κατ’ ανάγκην το καλύτερο. Ακόμη και τέτοια στοιχεία σκέψης θα πάψουν σταδιακά να εκφράζονται από την ηγεσία αυτής της παράταξης. Αλλά με τέτοιες, και άλλες, παρατηρήσεις θα επανέλθουμε σε επόμενα σημειώματα.

Γέρασε ἀνάμεσα στὴ φωτιὰ τῆς Τροίας
καὶ στὰ λατομεῖα τῆς Σικελίας.

Τοῦ ἄρεσαν οἱ σπηλιὲς στὴν ἀμμουδιὰ κι οἱ ζωγραφιὲς
τῆς θάλασσας.
Εἶδε τὶς φλέβες τῶν ἀνθρώπων
σὰν ἕνα δίχτυ τῶν θεῶν, ὅπου μᾶς πιάνουν σὰν τ’ ἀγρίμια·
προσπάθησε νὰ τὸ τρυπήσει.
Ἦταν στρυφνός, οἱ φίλοι του ἦταν λίγοι·
ἦρθε καιρὸς καὶ τὸν σπαράξαν τὰ σκυλιά.

Ο Γιώργος Πρεβελάκης, καθηγητής στη Σορβόννη, επανατοποθετεί την Ελλάδα στον ιστορικό, πολιτιστικό, γεωπολιτικό χάρτη

Της Μαργαρίτας Πουρνάρα

«Δεν καθορίζουμε εμείς την ιστορία. Η ιστορία μας πέφτει στο κεφάλι. Τώρα θα συνειδητοποιήσουμε αν η τελευταία τριακονταετία κατάφερε να διαβρώσει τους «γενετικούς» πολιτιστικούς κώδικες που διαθέτουμε ως Έλληνες». Η συζήτηση με τον Γιώργο Πρεβελάκη, καθηγητή Γεωγραφίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης και Γεωπολιτικής στο Ινστιτούτο Πολιτικών Σπουδών, ξεκινά με ορμή.

Τα ερωτήματα γεννιούνται από τη συνεχή και ενδιαφέρουσα αρθρογραφία του στον ελληνικό και τον γαλλικό Τύπο, όπου ακολουθεί ένα διαφορετικό αναλυτικό πλαίσιο απέναντι στην ελληνική κρίση. Με τη νηφαλιότητα που του δίνει ο ξενιτεμός, με δίψα για την ουσία και κυρίως την άποψη ότι υπάρχει περιθώριο για έναν νέο πατριωτισμό, ο Πρεβελάκης μας προσφέρει μια διαφορετική γωνία θέασης της σημερινής δύσκολης κατάστασης.

Με σπουδές αρχιτεκτονικής και πολεοδομίας, ο ανιψιός του λογοτέχνη Παντελή Πρεβελάκη, ο οποίος ζει στο Παρίσι από τη δεκαετία του ’80, επανατοποθετεί την Ελλάδα στον ιστορικό, πολιτιστικό και γεωπολιτικό χάρτη του κόσμου, βλέποντας την ελληνική ιδιαιτερότητα ως το μεγαλύτερό μας διαπραγματευτικό πλεονέκτημα. Ο Πρεβελάκης αισθάνεται την ανάγκη να θέσει εξαρχής μια χρονική αφετηρία: «Η Ελλάδα βρίσκεται σε μια διαρκή περιδίνηση από την εποχή των Βαλκανικών Πολέμων, με πολέμους, εμφύλιες συρράξεις και καταστροφές που άφησαν τραύματα στον πληθυσμό. Η μεταπολίτευση έφερε μια μεγάλη αλλαγή: θεωρήσαμε ξαφνικά και αυθαίρετα ότι είμαστε ασφαλείς ως μέλη του ΝΑΤΟ, ότι μπορούμε να χαρούμε μια ανέξοδη ευημερία χάρις στην Ε. Ε. Επρόκειτο σαφώς για μια λανθασμένη εκτίμηση, που μας έκανε να γυρίσουμε την πλάτη σε δύσκολα θέματα, να μην αναρωτηθούμε ποιοι είμαστε και πώς οργανώνουμε την κοινωνία μας. Είναι τα θεμελιώδη ερωτήματα που ξεπήδησαν με την κρίση και επανέφεραν πικρίες και εντάσεις για τη χρήση (και την κατάχρηση) του εθνικισμού και του πατριωτισμού».

Η διανόηση απέτυχε

Για τον καθηγητή, ο εθνικισμός και ο πατριωτισμός -δύο εξίσου δαιμονοποιημένοι όροι- παραμένουν τα θεμέλια της πολιτικής οργάνωσης: «Η γεωγραφία μας δίνει μια πειστική απόδειξη καθώς βλέπει τον χώρο διαμερισμένο. Το οριοθετημένο εδαφικό σύστημα αποτελεί τη βάση πάνω στην οποία μπορεί να στηθεί μια δημοκρατική κοινωνία. Έχουμε ανάγκη τόσο την υλική οριοθέτηση, δηλαδή τα σύνορα, όσο και την πνευματική, δηλαδή τη γνώση του ποιος ανήκει στην ίδια ομάδα με εμάς. Ο πατριωτισμός και ο εθνικισμός έχουν πολιτιστικές αναφορές. Παλαιότερα, λ. χ., υπήρχε η ψευδαίσθηση -την οποία σήμερα απορρίπτουμε ως ρατσιστική- της ύπαρξης μιας κοινότητας αίματος. Η μυθολογική συγκρότηση της πολιτισμικής βάσης του πατριωτισμού εξελίσσεται συνέχεια σε όλα τα έθνη. Η επεξεργασία της είναι το πιο δημιουργικό έργο της διανόησης. Η διανόηση πρέπει να μεταβολίσει αυτό το υλικό, διότι ο μετασχηματισμός του καθορίζει την προσαρμογή της κοινωνίας στο περιβάλλον που αλλάζει. Αν οι διανοούμενοι δεν επιτελούν αυτή τη λειτουργία, η κοινωνία μένει στάσιμη, παρακμάζει και βουλιάζει από τις επιδράσεις του περιβάλλοντος. Αν αντιθέτως οι διανοούμενοι είναι πολύ ανοιχτοί και δεν σέβονται την προαναφερθείσα αναγκαιότητα για οριοθέτηση, τότε αναπτύσσονται φυγόκεντρες δυνάμεις και ανταγωνιστικοί μύθοι, που πάλι μπορεί να διαλύσουν την κοινωνία» τονίζει στην «Κ».

Στην Ελλάδα τι έγινε; «Καταφέραμε να πάσχουμε και από τα δύο κακά. Διαθέτουμε και τους υπέρμαχους ενός αρτηριοσκληρωτικού εθνικισμού αλλά και μια διανόηση τόσο ανοιχτή σε διεθνή ρεύματα και στη γενική αμφισβήτηση -όπως ήταν λογικό να συμβεί στον χώρο της αριστεράς μετά τον Εμφύλιο- που αγνοεί την ανάγκη για τον εθνικό μύθο, μια ζωογόνο δύναμη για την κοινωνία. Δεν είναι τυχαίο ότι η διανόηση και η τέχνη παραμένουν μουγγές στη χώρα μας, που δοκιμάζεται από την κρίση».

Ανάμεσα σε Ανατολή – Δύση

Στην αρθρογραφία του ο Πρεβελάκης κάνει συχνά λόγο για μια θεμελιώδη αντίφαση στην ελληνική ψυχή, που μας οδηγεί σε μια περίεργη αντιμετώπιση της Δύσης. «Η Ευρώπη βλέπει την Ελλάδα σαν τη χώρα -θεματοφύλακα της αρχαίας κληρονομιάς, η οποία έχει τεράστια σημασία για την ταυτότητα της Γηραιάς Ηπείρου. Επάνω στην αρχαιοελληνική αναφορά θεμελιώθηκε η νεωτερικότητα, δηλαδή η επανάσταση της Ευρώπης έναντι ενός κόσμου όπου κυριαρχούσε η θρησκευτική προσέγγιση. Όμως η Ελλάδα το διαχειρίζεται κατά τρόπο σχιζοφρενικό, το τεράστιο πνευματικό κεφάλαιο της αρχαιότητας. Το εκμεταλλεύεται κατ’ επανάληψη (από την Ελληνική Επανάσταση ώς την ΕΟΚ και τους Ολυμπιακούς), αλλά ταυτόχρονα το βλέπει ως μορφή πνευματικής αποικιοκρατίας της Δύσης. Αυτό συμβαίνει διότι η ελληνική ψυχή είναι ανατολική. Το υλικό από το οποίο αποτελείται ο Έλληνας είναι οι Ρωμιοί, δηλαδή Χριστιανοί Ορθόδοξοι. Από αυτούς μια μεγάλη ομάδα ήταν ελληνόφωνοι που συνυπήρχαν με τους Αλβανόφωνους, τους Βλαχόφωνους κ. ά. Στο πολιτισμικό γενετικό μας υλικό υπάρχει μια αμφιθυμία που δημιουργεί έχθρα απέναντι στην αρχαιότητα. Την αντιπαθούμε διότι την βλέπουμε σαν στοιχείο δυτικής ηγεμονίας. Άρα την αντιμετωπίζουμε με κυνισμό, ως ένα εμπορεύσιμο αγαθό. Οι Δυτικοί από την άλλη έχουν μια πολύ ισχυρή θετική αναπαράσταση για το μεγαλείο της αρχαιότητας και τους Νεοέλληνες ως συνεχιστές της παράδοσης αυτής. Αυτός είναι και ο λόγος που το στερεότυπο καταρρέει εύκολα όταν γνωρίζουν την πραγματικότητα στη σύγχρονη Ελλάδα, από το 1821 μέχρι σήμερα. Και έτσι ο φιλελληνισμός γίνεται μισελληνισμός. Υπάρχουν κύκλοι στον τρόπο με τον οποίον η Δύση βλέπει την Ελλάδα, από την εξιδανίκευση μέχρι την ταπείνωση. Όμως ας μείνουμε σε κάτι πολύ ουσιαστικό. Η σχέση ανάμεσα στην Ελλάδα και τη Δύση είναι πάντα φορτισμένη και το ελληνικό θέμα είναι ζωτικής σημασίας για τους Δυτικούς.

Η κατάσταση αρχίζει να χαλάει από το ’81 και μετά

Σύμφωνα με τον Πρεβελάκη, η αρχαιότητα είναι το πρώτο από τα τρία επίπεδα τα οποία συναποτελούν την ελληνική κουλτούρα, δηλαδή τη διανόηση και την τέχνη. «Το δεύτερο επίπεδο είναι οι μεγάλες πνευματικές μορφές της Ελλάδας που κάνουν την εμφάνισή τους στον Μεσοπόλεμο. Άνθρωποι που έχουν ζήσει τις τραγωδίες, έχουν συγκλονιστεί από τη Μικρασιατική Καταστροφή, τον Εμφύλιο κ.λπ. Και οδηγούνται σε έναν θεμελιακό προβληματισμό για τη σχέση του πολιτισμού τους με την επεκτατική Δύση. Εδώ ακριβώς παίζει ρόλο η ελληνική ιδιαιτερότητα. Αυτή έγκειται στο ότι δεν έχουμε ένα σαφές σύνορο ανάμεσα στον δικό μας και τον δυτικό πολιτισμό, καθώς υπάρχει ένα κοινό στοιχείο, η αναφορά στον ελληνισμό.

Σε εμάς η επαφή με τον ελληνισμό έρχεται αδιάλειπτα μέσα από την εκκλησία, τον συντηρητικό θεσμό που προστάτευσε την ελληνική γλώσσα από τη φθορά. Στη Δύση, η σχέση με τον ελληνισμό έρχεται από την Αναγέννηση και τον Διαφωτισμό. Ο Σεφέρης, γνήσιος εκπρόσωπος της εποχής στην οποία αναφέρομαι, καταφέρνει να κινηθεί σε διαφορετικούς χώρους και χρόνους, προσφέροντας μια συνέχεια ούτε ως Ανατολικός ούτε ως Δυτικός, αλλά ως Έλληνας. Όλοι οι μεγάλοι διανοούμενοι είχαν αυτό το κύριο υλικό, την ένταση ανάμεσα σε Ανατολή και τη Δύση, το οποίο κατάφεραν να μετασχηματίσουν σε μύθο.

Το τρίτο επίπεδο είναι η εκδημοκρατισμένη κουλτούρα, η οποία κυριάρχησε τη δεκαετία του ’60. Εκεί έπαιξε ρόλο η αριστερή διανόηση που πρέσβευε ότι ο πολιτισμός πρέπει να γίνει κτήμα του λαού και εκλαΐκευσε την τέχνη. Έτσι, μορφές όπως ο Μίκης Θεοδωράκης γίνονται οι ενδιάμεσοι ανάμεσα στη λαϊκή μάζα και την υψηλή τέχνη. Το ίδιο έγινε και με τον ελληνικό κινηματογράφο εκείνης της εποχής και εν μέρει με τη λογοτεχνία. Συνυπήρχαν λοιπόν στην Ελλάδα τα τρία επίπεδα: η παρακαταθήκη της αρχαιότητας, τα μεγάλα μυαλά που μόχθησαν να γεφυρώσουν τον ελληνικό πολιτισμό με τη Δύση και η υψηλή τέχνη που έγινε κτήμα του λαού.

Ο μιμητισμός της Δύσης

Η κατάσταση αρχίζει να χαλάει από το ’81 και μετά, διότι εκλείπουν τα στοιχεία αυτά. «Η αντιπαράθεση και η διαλεκτική ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή εξαφανίζεται προς όφελος του μιμητισμού της Δύσης. Οι ηγεσίες στέλνουν το μήνυμα πως οτιδήποτε ανήκει στον δικό μας πολιτισμό είναι ξεπερασμένο. Ο Κώστας Σημίτης ενσαρκώνει αυτήν την τάση. Έτσι, χάνουμε τον πλούτο, το καύσιμο του ελληνικού πολιτισμού. Η προσαρμογή στο ευρωπαϊκό μοντέλο δεν είναι μια απλή υπόθεση. Ο λαός υιοθετεί τα πιο επιφανειακά στοιχεία, παραμορφωνοντάς τα. Οι Έλληνες πίστεψαν ότι για να γίνουν Ευρωπαίοι πρέπει πρώτα να γίνουν καταναλωτές. Με τον ίδιο τρόπο άνθησε και η αριστερή διανόηση στην Ελλάδα, εν μέρει και ως μιμητισμός του τι συνέβαινε εκτός συνόρων. Στην Ευρώπη η διανόηση δεν ήταν αποκλειστικά αριστερή, όμως αυτός ο χώρος είχε μεγαλύτερη προβολή. Μας άρεσε να αντιγράφουμε ό,τι γυάλιζε».

Η Ελλάδα στο κέντρο

Πολλοί ισχυρίζονται ότι πρέπει να αναζητήσουμε την αιτία των σημερινών δεινών στην ίδια μας την ιστορία, την τουρκοκρατία, τον εμφύλιο, τη χούντα, σε μια σειρά τραυματικών εμπειριών που ακόμα μας επηρεάζουν. Τι πιστεύει ο Γιώργος Πρεβελάκης;

«Δεν θα έλεγα ότι η τύχη του ελληνισμού είναι χειρότερη από των άλλων λαών. Μάλλον καλύτερη είναι. Συμφωνώ με τον ιστορικό Μαρκ Μαζάουερ, ο οποίος λέει ότι πρέπει να αντιστρέψουμε τα δεδομένα και να δούμε πως κάθε σημαντικό γεγονός της ευρωπαϊκής ιστορίας επικεντρώνεται στην Ελλάδα. Συνεπώς η χώρα μας δεν είναι στο περιθώριο αλλά στο κέντρο. Μέχρι σήμερα πιστεύαμε ότι όταν οι Έλληνες επαναστάτησαν το 1821, οι Ευρωπαίοι τους συνέδραμαν από χρέος για την αρχαιοελληνική κληρονομιά και από φιλανθρωπία. Δεν είναι έτσι. Εκείνη την εποχή αναπτύσσεται στην Ευρώπη ο νεοκλασικισμός που είναι ζωτικός για τη νέα ιδεολογία. Ακόμα και αν δεν υπήρχαν οι Ελληνες θα έπρεπε να τους εφεύρουν.

Να μια θεώρηση που μας βγάζει από την υπανάπτυξη και τη μειονεξία του ευρωπαϊκού νότου για να μας βάλει κατευθείαν σε μια νέα απροσδόκητη θέση! Αν το συνειδητοποιήσουμε, τότε θα καταφέρουμε να ανασυγκροτηθούμε, σε μια ιδιαίτερα δύσκολη περίοδο της ιστορίας μας. Εισερχόμαστε σε μια φάση αναβρασμού, σε ένα σκηνικό ρευστότητας. Θα αναζητήσουμε την ταυτότητά μας με σπασμωδικές αντιδράσεις, με την απειλή φαντασμάτων από το παρελθόν, με ακραίες αντιδράσεις, με ερωτήματα που προς το παρόν δεν έχουν απάντηση. Είναι φυσικό να συμβεί αυτό. Τα τελευταία 30 χρόνια απωλέσαμε την ικανότητά μας να αναρωτιόμαστε. Νομίζαμε ότι όλα τα προβλήματα ήταν λυμένα. Οι διανοούμενοι μας πρόδωσαν διότι έπαψαν να επιτελούν έργο και ο πληθυσμός νόμιζε ότι μπορεί να ζει συνεχώς πολυτελώς και ευχάριστα. Ζούσαμε σε μια επίφαση ελευθερίας, με φαινόμενα λογοκρισίας. Τώρα, η κατάσταση αλλάζει, Επώδυνα, με μεγάλες απώλειες για την ποιότητα ζωής, αλλά και με κέρδη για την αυτογνωσία μας».

Ξανά στην Ανατολή;

«Η Δύση δεν θα είναι αιωνίως το κέντρο του κόσμου, ούτε εμείς μια αιώνια προβληματική περίπτωση. Ήδη βλέπουμε ρωγμές στο μοντέλο.

Οι νέες ανερχόμενες δυνάμεις -όπως η Κίνα- έχουν σπουδαίο πολιτισμό. Ενδεχομένως να ενταχθεί ξανά η Ελλάδα στην Ανατολή, μελλοντικά.

Το πλεονέκτημά μας είναι ότι έχουμε τα εργαλεία της κατανόησης. Επειδή είμαστε στο σταυροδρόμι μεταξύ δύο κόσμων έχουμε συσσωρεύσει στοιχεία στον πολιτισμό μας, τα οποία μάς επιτρέπουν να συνδιαλεχθούμε, να συναισθανθούμε και να αντιληφθούμε πολλούς διαφορετικούς συνομιλητές. Είμαστε ένας ιδιαίτερος λαός που ζει στο κέντρο της γεωγραφικής και ιστορικής κλίμακας, με συνεχείς ανακατατάξεις.

Αυτό είναι μεγάλη τύχη, η οποία επιτρέπει να έχουμε εκπληκτικές πολιτιστικές εξάρσεις, αλλά και φάσεις όπου βουλιάζουμε. Δεν πρέπει να τα κρίνουμε όλα με το μοντέλο της Δύσης. Υπάρχει και το δικό μας μοντέλο, ο πλούσιος πολιτισμός, οι βαθιές μας ρίζες, η παράδοση. Εκεί πρέπει να στραφούμε αντί να ετεροκαθοριζόμαστε διαρκώς από την Δύση…».

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Καθημερινή την 20 Μαΐου 2012.

]]> http://mesaellada.wordpress.com/2012/05/20/%cf%83%cf%84%ce%bf-dna-%ce%bc%ce%b1%cf%82-%cf%85%cf%80%ce%ac%cf%81%cf%87%ce%b5%ce%b9-%ce%bc%ce%b9%ce%b1-%ce%b1%ce%bc%cf%86%ce%b9%ce%b8%cf%85%ce%bc%ce%af%ce%b1/feed/ 0 alafroiskiotos http://mesaellada.wordpress.com/2012/05/16/%cf%80%ce%b5%cf%81%ce%b9%ce%bf%ce%b4%ce%b9%ce%ba%cf%8c-%cf%87%cf%8e%cf%81%ce%b1-%ce%b5%ce%af%ce%b4%ce%b7%cf%83%ce%b7-%ce%b3%ce%b9%ce%b1-%cf%84%ce%bf%ce%bd-%ce%b1%ce%bd%ce%b1%ce%b3%ce%bd/ http://mesaellada.wordpress.com/2012/05/16/%cf%80%ce%b5%cf%81%ce%b9%ce%bf%ce%b4%ce%b9%ce%ba%cf%8c-%cf%87%cf%8e%cf%81%ce%b1-%ce%b5%ce%af%ce%b4%ce%b7%cf%83%ce%b7-%ce%b3%ce%b9%ce%b1-%cf%84%ce%bf%ce%bd-%ce%b1%ce%bd%ce%b1%ce%b3%ce%bd/#comments Wed, 16 May 2012 09:24:31 +0000 Λεωνίδας http://mesaellada.wordpress.com/?p=759 Continue reading →]]> Το περιοδικό «Χώρα» υπήρξε ένα βραχύβιο περιοδικό που το πρώτο του τεύχος εκδόθηκε τον Σεπτέμβριο του 1978. Το δεύτερο, και τελευταίο, τεύχος του κυκλοφόρησε τον Φεβρουάριο του 1979. Συντακτική του επιτροπή υπήρξαν οι Αντώνης Ζέρβας, Νίκος Λεβέντης και Κωστής Παπαγιώργης.

Ακολουθεί η «Είδηση για τον αναγνώστη» ένας πρόλογος δηλαδή που εκφράζει τον πνευματικό προσανατολισμό του περιοδικού. Το κείμενο δεν φέρει υπογραφή κι ως εκ τούτου εύλογα εικάζει κανείς ότι είναι έργο της συντακτικής επιτροπής.

Αν και σύντομος, ο πρόλογος θίγει πλήθος ζητημάτων. Επιλέγω δύο από αυτά που αποτυπώνουν και τη θεμελιώδη πνευματική στάση του κειμένου.

Το πρώτο είναι η προάσπιση ιδεών όπως ο άνθρωπος, η ιστορία, η ελευθερία, η παράδοση που συνδυάζεται με την εδραία πεποίθηση ότι η σκέψη και ποίηση καλούνται να εκφράζουν τον έρωτα του ωραίου και να εμφορούνται από την πίστη στη γλώσσα. Άλλωστε σύμφωνα με τους συγγραφείς «όλες οι επαναστάσεις είναι επαναστάσεις ύφους».

Το δεύτερο είναι ότι λογαριάζουν για συνεργάτες «όλους αυτούς που πασκίζουν να φυλάξουν την ταυτότητά τους μέσα σε μια εποχή λήθης και διάλυσης» αλλά και καλούν κάθε γραπτό «που αντιμάχεται το νεοελληνικό λεξικό παραδεδεγμένων ιδεών».

Ας το μεταγράψουμε: οι συγγραφείς του κειμένου αναφέρονται στην κριτική οικείωση της παραδόσεως. Όχι μόνον σε αυτό αλλά σίγουρα και σε αυτό.

Ας θυμηθούμε και πάλι: είναι γραμμένο το 1978, την εποχή της απέραντης πολιτικολογίας, της ιδεολογικής εδραίωσης της χρησιμοθηρίας στην πατρίδα μας.

Ακολουθεί το κείμενο. Οι αριθμοί στις αγκύλες αντιστοιχούν στις σελίδες της έντυπης έκδοσης. Λέξεις που οι συγγραφείς έχουν επισημάνει με αραίωση των γραμμάτων εδώ έχουν τεθεί με πλάγια γράμματα. 

[3] Στο χώρο αυτό που συμβατικά ονομάζουν πνευματικό πολιτισμό, κάθε φορά που ο φιλισταϊσμός κάνει δυναμικά την εμφάνισή του, το αποτέλεσμα είναι ίδιο και απαράλλακτο: το θέαμα της αθλιότητας. Η κρίση δεν αγκαλιάζει μονάχα το ανέστιο πλήθος των γραμμάτων, αλλά έχει να κάνει με μια παρακμή των ηθών πολύ βαθύτερη από την κατάσταση της παιδείας, της καλλιέργειας ή της μόρφωσης. Η σύγχυση, ο τσαρλατανισμός και ο πληθωρισμός – της ανάξιας γλώσσας μια και μιλάμε για την τέχνη του λόγου – επιβάλλονται σαν φυσική ατμόσφαιρα. Καρναβάλι της ανευθυνότητας!  Ο ένας φέρνει τον τράγο και ο άλλος το κόσκινο.

Οι ιδεολόγοι, πολιτικοί οι περισσότεροι, όχι μόνο δίνουν το παρόν σε τούτο το προσκλητήριο, αλλά ζητούν και παίζουν τον πρώτο ρόλο. Είτε μιλά για την ιστορία, είτε για τη λογική (της εξουσίας πάντα), η γλώσσα της ηθικής ξέρει να σέρνει πίσω της την κουστωδία της ενοχής: στιχοπλόκοι, λογοπλέχτες, γραφιάδες κάθε λογής, οι «πνευματικοί άνθρωποι» εκλιπαρούν το συγχωροχάρτι άλλοτε ατομικά και άλλοτε ομαδικά. Το δικαστήριο έχει στηθεί: ποιος δικάζει όμως και ποιος δικάζεται;

Πρίν απ’ όλα οι ιδέες: ο άνθρωπος, η ιστορία, η ελευθερία, η παράδοση και από κοντά οι υψηλότεροι τίτλοι: ποίηση, τέχνη, φιλοσοφία. Καθώς υπάρχουν πολλοί τρόποι να θολώνονται τα νερά για να φαίνονται βαθύτερα, όλοι οι κιβδηλοποιοί κυνηγούν προσχήματα γενικής παραδοχής και, φυσικά, τα βρίσκουν στο πρόσωπο αυτού που καθημερινά εξευτελίζουν. Η λογοτεχνία, ολοένα και περισσότερο, παύει να είναι αυτό που πιστεύουμε ότι είναι: μάρτυρας της παρουσίας μας και η σκέψη, χάνοντας, χάνοντας τη δύναμη του λόγου και της σιωπής, παίρνει τη θέληση του ανήλικου υπασπιστή στο πλευρό της εξουσίας. Νά ένα ασφυκτικά κατοικημένο παρόν.

[4] Μέσα σ’ αυτόν τον ενορχηστρωμένο συγχρονισμό η αναχρονιστική αγάπη μιας γλώσσας που επιμένει να μιλά και να γράφει επειδή μιλούσε και έγραφε – παρατατικοί που αγκαλιάζουν την ιστορία ενός λαού – δε σημαίνει αναγκαστικά την αναζήτηση ενός άλλου τόπου, μιας άλλης ΧΩΡΑΣ: άσυλο για τους δραπέτες. Από τους νοσταλγούς του παρελθόντος εκείνο που λείπει είναι οι νοσταλγοί του παρόντος που, σε πείσμα κάθε λογικής, γυρεύουν να φτάσουν εδώ ακριβώς που είμαστε. Αλλά μόνο με τη σκέψη και την ποίηση;

Ερώτηση που βάζει σε κίνηση τον μηχανισμό της περιφρόνησης. Ας πολλαπλασιάσουμε τις αφορμές: έρωτας του ωραίου, πίστη στη γλώσσα, πίστη στην άποψη ότι όλες οι επαναστάσεις είναι επαναστάσεις ύφους. Μόνο με τη σκέψη και την ποίηση; Όποιος ξέρει να ακούει εκείνον που προτείνει σε όλους τους ποιητές να γράψουν πάνω από την πόρτα τους ότι η βλακεία περνάει παντού εκτός από την ποίηση, καταλαβαίνει τί πάει να πεί να απαντάς – να απαντάμε – Ναι.

Ο πληθυντικός, το εμείς, πάντα προβληματικό· λογαριάζοντας τους συνεργάτες, όλους αυτούς που πασκίζουν να φυλάξουν την ταυτότητά τους μέσα σε μια εποχή λήθης και διάλυσης, η αριθμητική θυμίζει πιεστικά τον ιερομόναχο του Σολωμού. Με κριτήριο κείμενα και όχι πρόσωπα, αυτές οι σελίδες μπορούν  και θέλουν να αποδείξουν ότι δεν σκοπεύουν σε ατομικά μανιφέστα, αλλά δέχονται από παντού και απ’ όλους, κάθε γραφτό που αντιμάχεται το νεοελληνικό λεξικό παραδεδεγμένων ιδεών και δείχνει ότι, και καλά, ορισμένα πράγματα επιμένουν να υπάρχουν.

     «Φιλία αυλικών, πίστη αλεπούδων, κοινωνία λύκων»

   Σαμφόρ, Επιλογή από το έργο του, μεταφρ. Παναγιώτης Κονδύλης, εκδ. Στιγμή, σ. 53

Εκ της διαχειρίσεως του ιστολογίου

Η εκλογική κατάρρευση της Ν.Δ. έδωσε την αφορμή σε πολλούς να καταφερθούν εναντίον της λεγόμενης «δεξιάς στροφής» του κ. Αντώνη Σαμαρά. Η εκλογική αποτυχία δηλαδή ανάγεται στο ιδεολογικό στίγμα του προέδρου της Ν.Δ. και κυρίως στον δεξιό λόγο του. Ας σημειωθεί από την αρχή: οι ίδιοι κύκλοι θέλουν απλώς να επιβάλλουν τη δική τους ιδεολογική γραμμή (μεσαίος χώρος, απροϋπόθετος φιλελευθερισμός) και κατά συνέπεια τους απτούς φορείς αυτών των ιδεών.

Στο σύντομο αυτό σημείωμα, καθώς και σε άλλα που θα ακολουθήσουν, παρουσιάζεται, ακροθιγώς, ένας, από τους πολλούς, κρίσιμος παράγοντας που απεργάζεται την μακροχρόνια παρακμή αυτού του κόμματος και που συνετέλεσε αποφασιστικά στη συγκυρία στην εκλογική αποτυχία.

Η Ν.Δ υπήρξε, και συνεχίζει να είναι, κατεξοχήν κόμμα προυχόντων. Βαθιά ολιγαρχικό στην κομματική του υφή σύρθηκε να προσδώσει μία επίφαση μαζικότητας κατά την περίοδο της προεδρίας των κ.κ. Αβέρωφ και Μητσοτάκη. Και τούτο ως απάντηση στο ΠαΣοΚ το όποίο είχε αντιγράψει την κομματική δομή του ΚΚΕ εμπλουτισμένη όμως με νέες πρακτικές και διαφορότροπη πολιτική κουλτούρα. Οι λεγόμενες πολιτικοϊδεολογικές ζυμώσεις στο εσωτερικό της ήσαν ανύπαρκτες καθ’ όλη τη μεταπολιτευτική περίοδο  και περιορίζονταν στους διεσπαρμένους ηγετικούς της κύκλους. Η μονόδρομη, εκ των άνω, χειραγώγηση της βάσης σε συνδυασμό με την θεωρητική και ιδεολογική απίσχνανσή της στη δημόσια σφαίρα και την κοινωνία δημιούργησε ένα κλίμα ασφυξίας στην κομματική και παραταξιακή βάση.

Τα πολιτικά ανακλαστικά της παράταξης, οι αντιλήψεις της, ο πολιτικός της προσανατολισμός αγνοούνταν επιδεικτικά από την πολιτική ηγεσία που, θεωρώντας την δεδομένη, ασκούνταν στην πολιτική των εντυπώσεων, ενώ η ιδεολογική ηγεμονία των προοδευτικών πολιτικών δυνάμεων – ΠαΣοΚ, Αριστερά και οι ποικίλες μείξεις των δύο – διαχέονταν στην κοινωνία προσδίδοντας κύρος και αίγλη στους εκφραστές τους και ενσωματώνοντας τις δυναμικότερες μερίδες της κοινωνίας.

Η αυτονομημένη από την παραταξιακή βάση (κεντρο)δεξιά πολιτική ελίτ επιδίδονταν όλα αυτά τα χρόνια στη φατριαστική συνομάδωση και στην κατανομή ισχύος στο εσωτερικό της δίχως να δεσμεύεται από κανόνες που θα ίσχυαν για όλους. Σε ένα τέτοιο δεσποτικό περιβάλλον δεν μπορεί παρά να καλλιεργείται η οικογενειοκρατία και η μετριοκρατία, να επιβιώνουν οι αυλοκόλακες.

Χαρακτηριστική είναι η περίοδος της ηγεσίας του κ. Μητσοτάκη (1984-1993) όταν οι  συγκρούσεις των ομάδων έλαβαν τον χαρακτήρα «εμφυλίου» που οδήγησε και στην πτώση της τότε κυβέρνησης. Ο κ. Μητσοτάκης άνηκε στο συντηρητικό Κέντρο και προσήλθε στη Ν.Δ. κατά την διαδικασία διεύρυνσης του κόμματος με ηγετικά στελέχη του Κέντρου [διαδικασία που είχε ήδη ξεκινήσει την περίοδο συγκρότησης της Ε.Ρ.Ε. (1955 και εξής)]. Η εκ μέρους του ανάληψη της ηγεσίας συνοδεύτηκε από την προσπάθεια του να ελέγξει το κόμμα προκρίνοντας ανθρώπους προσκείμενους σε αυτόν. Προσπάθεια που κορυφώθηκε κατά την περίοδο διακυβέρνησης της Ν.Δ. (1990-1993). Η απόπειρά του αυτή τον έφερε αντιμέτωπο με τις λοιπές ηγετικές μερίδες οι οποίες βρήκαν τον εκφραστή τους στο πρόσωπο του κ. Έβερτ. Η οξεία διαμάχη προσέλαβε και ιδεολογικά χαρακτηριστικά αλλά από τη σκοπιά που μιλούμε δεν μπορεί κανείς παρά να δεί μία διαμάχη που ριζώνει στην ίδια τη δομή του κόμματος με μία ηγεσία στο σύνολό της τόσο εσωστρεφή που αδιαφορούσε ακόμη κι από την απώλεια της κυβέρνησης  και την παράδοσή της στο ΠαΣοΚ.

Μία παράταξη φιμωμένη, υπό την έννοια ότι δεν αντιπροσωπεύονταν, στη δημόσια σφαίρα και που καλούνταν να εκφραστεί στο πλαίσιο ενός κόμματος που ήταν αυτονομημένο από αυτή δεν έχει και πολλές επιλογές. Είτε καταφάσκει άκριτα στο κόμμα είτε αποχωρεί. Η δυνατότητα της κριτικής προσχώρησης δεν υφίσταται. Ακόμη περισσότερο: δεν ανήκει στην πολιτική κουλτούρα της παράταξης.

Εύλογη συνέπεια είναι ότι το χαλαρό συνονθύλευμα φατριών που καλείται «Νέα Δημοκρατία» δεν μπορούσε όλα αυτά τα χρόνια να διεξάγει πολιτικό αγώνα. Ένα κόμμα που ψυχορραγεί από το 1981 και δώθε και που ίσαμε σήμερα επιτελούσε τη λειτουργία του άλλοθι της πολιτικής ηγεμονίας του ΠαΣοΚ (κάποιος έπρεπε να βγαίνει στην εξουσία για να επανέρχεται δριμύτερο το τελευταίο) ή ακόμη υπήρξε το πεδίο ικανοποίησης φιλοδοξιών κομματικών στελεχών (κάτι αντίστοιχο, mutatis mutandis, με αυτό που συμβαίνει και στο ΚΚΕ. Υπό μία έποψη η Ν.Δ. και το Κ.Κ.Ε. είναι τα δύο παλαιά κόμματα που έχουν απομείνει στην Ελλάδα. Τα υπόλοιπα είναι καθαρώς μεταπολιτευτικά μορφώματα).

Σε επόμενες αναρτήσεις θα σημειωθούν, ακροθιγώς και πάλι, οι επιπτώσεις της κομματικής δομής της Νέας Δημοκρατίας στον αγώνα για ιδεολογική ηγεμονία στη μεταπολιτευτική Ελλάδα καθώς και στα εκλογικά αποτελέσματα όχι μόνον των τελευταίων εκλογών αλλά και αυτών του 2009. Άλλωστε, η περίοδος από το 2004 έως σήμερα είναι ενιαία στη βάση του ακόλουθου γνώμονα: η ελλαδική κοινωνία αναζητά ηγεμονία.

]]> http://mesaellada.wordpress.com/2012/05/13/%cf%86%ce%b9%ce%bb%ce%af%ce%b1-%ce%b1%cf%85%ce%bb%ce%b9%ce%ba%cf%8e%ce%bd-%cf%80%ce%af%cf%83%cf%84%ce%b7-%ce%b1%ce%bb%ce%b5%cf%80%ce%bf%cf%8d%ce%b4%cf%89%ce%bd-%ce%ba%ce%bf%ce%b9%ce%bd%cf%89/feed/ 4 alafroiskiotos http://mesaellada.wordpress.com/2012/04/17/%ce%b7-%ce%b5%ce%bb%ce%bb%ce%b7%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae-%ce%b5%cf%80%ce%b1%ce%bd%ce%ac%cf%83%cf%84%ce%b1%cf%83%ce%b7-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-%cf%84%ce%b1-%cf%80%ce%ac%ce%b8%ce%b7-%cf%84%ce%b7%cf%82-%ce%b9/ http://mesaellada.wordpress.com/2012/04/17/%ce%b7-%ce%b5%ce%bb%ce%bb%ce%b7%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae-%ce%b5%cf%80%ce%b1%ce%bd%ce%ac%cf%83%cf%84%ce%b1%cf%83%ce%b7-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-%cf%84%ce%b1-%cf%80%ce%ac%ce%b8%ce%b7-%cf%84%ce%b7%cf%82-%ce%b9/#comments Tue, 17 Apr 2012 19:46:40 +0000 Λεωνίδας http://mesaellada.wordpress.com/?p=750 Continue reading →]]> Η απόβαση του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο μέσα από μια αποκαλυπτική αφήγηση που φωτίζει την πολιτειακή υπόσταση και την πολιτική ηθική της ελληνικής εθνικής κοινότητας

Του Πασχάλη Κιτρομηλίδη

Στα εκατοστά του γενέθλια (14 Φεβρουαρίου) ο Μ. Β. Σακελλαρίου παραδίδει στη δημοσιότητα ένα έργο ξεχασμένο για 70 χρόνια, καρπό της αρχικής ενασχόλησής του με την ιστοριογραφία του νέου Ελληνισμού. Ο ακαδημαϊκός Μ. Β. Σακελλαρίου κατέχει την έδρα της Αρχαίας Ιστορίας στην Ακαδημία Αθηνών και είναι διεθνώς γνωστός για πλειάδα έργων του που αναφέρονται στην προϊστορία του ελληνικού κόσμου, στον ελληνικό αποικισμό της Ιωνίας, στους θεσμούς της αρχαίας πόλεως και της αθηναϊκής δημοκρατίας κ.ά. Για τους ειδικούς μελετητές του νέου Ελληνισμού όμως είναι κυρίως γνωστός για το πρωτοποριακό έργο του για την Πελοπόννησο κατά τη λεγόμενη «δευτέρα τουρκοκρατία» (1715-1821), έργο που άνοιξε νέους δρόμους στην έρευνα και προκάλεσε βίαιες αντιδράσεις ακαδημαϊκών κύκλων, που αντιλαμβάνονταν την Ιστορία ως εθνική ρητορική μάλλον παρά ως έρευνα και κριτικό στοχασμό επί της μαρτυρίας των πηγών.

Στο έργο του εκείνο ο Σακελλαρίου με τόλμη ασυνήθιστη υπεδείκνυε την ανάκτηση της συνολικής εικόνας της κοινωνίας ως ζητούμενο της ιστορικής έρευνας και εισήγαγε τη στάθμιση του οικονομικού παράγοντα ως αποφασιστικού στοιχείου στην ανασυγκρότηση και κατανόηση της ιστορικής πραγματικότητας. Ένα ισχυρό στοιχείο θετικισμού καθορίζει την προσέγγιση αυτή, ο θετικισμός όμως στην περίπτωση αυτή ενισχύει τη βούληση του συγγραφέα να μετέλθει την ιστοριογραφική πράξη ως έρευνα που αφορμάται από ερωτηματικά μάλλον παρά ως ρητορική που εκπορεύεται από παγιωμένες ιδεολογικές θέσεις.

Ο ίδιος θετικισμός διαπνέει και το άλλο σημαντικό ιστοριογραφικό εγχείρημα της νεοελληνικής περιόδου των συγγραφικών ενασχολήσεων του Μιχαήλ Σακελλαρίου, τη μονογραφία για την απόβαση του Ιμπραήμ στη Μεσσηνία (1825). Ενώ στο βιβλίο για την Πελοπόννησο ο ιστορικός θετικισμός αποδίδει μια εντυπωσιακή στην πυκνότητά της συνθετική εικόνα, εδώ απολήγει σε αναλυτική αφήγηση σχεδόν ημερολογιακού χαρακτήρα μιας αλληλουχίας ιστορικών περιστατικών που απαρτίζουν μια κρίσιμη φάση του ελληνικού αγώνα της ανεξαρτησίας.

Ο εμπειρισμός της προσέγγισης υπαγορεύεται από την επιλογή του συγγραφέα να εκθέσει με λεπτομερή ακρίβεια τα πραγματικά περιστατικά ενός δράματος στο οποίο βλέπει να διακυβεύεται η τύχη της επανάστασης των Ελλήνων. Με εξαίρεση τις οθωμανικές πηγές, ο νέος τότε ερευνητής αναδίφησε με την επιμονή και την πληρότητα που διακρίνει το έργο του ολόκληρο το φάσμα των πηγών στην ελληνική και σε άλλες δυτικές γλώσσες.

Έτσι έχουμε ένα υπόδειγμα «συμβαντολογικής» ή «γεγονοτολογικής» ιστορίας, το οποίο ο συγγραφέας στον πρόλογο που έγραψε για τη σημερινή έκδοση θεωρεί το αναγκαίο στάδιο για τη δημιουργία σοβαρής υποδομής ιστορικών σπουδών. Αισθάνεται μάλιστα την ανάγκη να υπενθυμίσει στον αναγνώστη ότι ο ίδιος δεν περιορίστηκε στο έργο του στη συμβαντολογική ιστορία αλλά ακολούθησε «ολιστικότερες» προσεγγίσεις εμπνευσμένες από πρωτοπόρα ιστοριογραφικά ρεύματα του 20ού αιώνα.

Το βιβλίο, γραμμένο στις αρχές της δεκαετίας του 1940, θα μπορούσε να εκληφθεί και ως πρόταση για τη δημιουργία και στην Ελλάδα ενός εξειδικευμένου πεδίου έρευνας της Ελληνικής Επανάστασης κατά το πρότυπο του αντίστοιχου πεδίου έρευνας της Γαλλικής Επανάστασης το οποίο υφίσταται στη Γαλλία και συνιστά μια σημαντικότατη για την αυτογνωσία της Γαλλίας αλλά και της Ευρώπης εξειδίκευση των ιστορικών σπουδών. Τι αντίστοιχο έχει να δείξει η Ελλάδα; Το ερώτημα είναι ρητορικό και δεν συνιστά παρά φύλλο συκής που υποκρύπτει κυρίως την αδιαφορία αλλά και την παγίδευση στα στερεότυπα και στις προκαταλήψεις και την επιβολή της αντίληψης της Ιστορίας ως ρητορικής.

Η αφήγηση καλύπτει τα περιστατικά της απόβασης των στρατευμένων του Ιμπραήμ πασά της Αιγύπτου στη Μεσσηνία με σκοπό την καταστολή της Ελληνικής Επανάστασης. Η περίοδος που εξιστορείται εκτείνεται από τις 23 Φεβρουαρίου ως τις 25 Μαΐου 1825, δηλαδή εκτείνεται από την πρώτη απόβαση αιγυπτιακών στρατευμάτων στη Μεθώνη ως την παράδοση του Νεοκάστρου (Ναβαρίνου) στον Ιμπραήμ, δηλαδή πρόκειται για τα γεγονότα που συνθέτουν τη δημιουργία του αιγυπτιακού προγεφυρώματος στην Πελοπόννησο, που κατά τα επόμενα δυόμισι χρόνια απείλησε να εξαλείψει την προοπτική της απελευθέρωσης της Ελλάδας.

Από την αφήγηση των σχετικών περιστατικών αναδύεται όλο το πάθος και το δράμα της Ελληνικής Επανάστασης. Γίνεται σαφές ότι η επέμβαση στις αρχές του 1825 των αιγυπτιακών δυνάμεων ως μονάδας κρούσεως του Σουλτάνου για την καταστολή της εξέγερσης διευκολύνθηκε από την αποδυνάμωση της Επανάστασης λόγω των διενέξεων και των εμφύλιων πολέμων των Ελλήνων κατά τη διαδρομή του προηγούμενου έτους. Ενώ στα τρία πρώτα χρόνια της Επανάστασης έγινε δυνατόν να απελευθερωθούν η Πελοπόννησος, η Στερεά Ελλάδα και τα παρακείμενα νησιά του Αιγαίου και επιπλέον οι Κυκλάδες και η Σάμος, οι εσωτερικές διενέξεις των Ελλήνων, που πήγαζαν κυρίως από την ακραία ιδιοτέλεια και την αδυναμία του ενστερνισμού μιας κοινής επίγνωσης του εθνικού συμφέροντος, έθεσαν ήδη το έτος 1824 εν αμφιβόλω την τελική αίσια έκβαση των πραγμάτων.

Η παθολογία ενός έθνους

Στη ροή της αφήγησής του, τελείως πραγματιστικά και χωρίς μελοδραματικούς τόνους, ο συγγραφέας αναπαριστά όλη αυτή την παθολογία που ταλάνιζε το επαναστατημένο έθνος: ανεπάρκεια και ιδιοτέλεια της ηγεσίας στο πρόσωπο του προέδρου του Εκτελεστικού Γεωργίου Κουντουριώτη, συνεχείς ραδιουργίες των πολιτικών Αλεξάνδρου Μαυροκορδάτου και Ιωάννη Κωλέττη, απροθυμία των στρατιωτικών να πολεμήσουν χωρίς υλικά κίνητρα, λεηλασίες και καταστροφές της Πελοποννήσου από τα ρουμελιώτικα στρατιωτικά σώματα σαν να επρόκειτο για εχθρική χώρα, απειθαρχία και αποδιοργάνωση των στρατιωτικών μηχανισμών, παράλυση, αναποτελεσματικότητα και αδυναμία επιβολής της διοίκησης ακύρωναν κάθε προοπτική δημιουργίας συντεταγμένων θεσμών και κρατικής υπόστασης στα ελευθερωμένα εδάφη.

Η έκταση των προβλημάτων που αντιμετώπιζε η Επανάσταση, προβλημάτων όχι απλώς στρατιωτικών και πολιτικών, αλλά και ηθικών, διαφαίνεται από το γεγονός ότι ο πρωταγωνιστής της απελευθέρωσης της Πελοποννήσου, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, που ήταν ο μόνος που διέθετε την πειθώ και την επιβολή να συνενώσει τον πληθυσμό και να ενισχύσει το καταπτοημένο ηθικό του, βρισκόταν φυλακισμένος στην Ύδρα. Εκκλήσεις του στους αδελφούς Κουντουριώτη να επιταχυνθεί η δίκη του ώστε να μπορέσει να σπεύσει στο μέτωπο για να αγωνισθεί για την άμυνα της Μεσσηνίας απερρίφθησαν. Μόνο ο ελληνικός στόλος υπό τον ναύαρχο Ανδρέα Μιαούλη και χάρη κυρίως στην αποφασιστικότητα αυτού του ιδίου μπόρεσε να καταγάγει κάποιες επιτυχίες παρακωλύοντας τη διαπεραίωση των εχθρικών δυνάμεων και ενισχύοντας από τη θάλασσα το πολιορκημένο Νεόκαστρο.

Από τις πολλές εύστοχες κρίσεις οι οποίες διατυπώνονται από τον συγγραφέα ας θυμηθούμε μόνο μία: «οι κυβερνητικοί παράγοντες εξακολουθούσαν να σκέπτονται κομματικά» παρά τους κινδύνους και την επιτακτική ανάγκη της ενότητας του έθνους. Αν μας θυμίζουν κάτι από την ιστορία της μεταγενέστερης Ελλάδας αυτά τα λόγια, ίσως να μην είναι συμπτωματικό…

Πάντως χάρη στη «συμβαντολογική» αφήγηση του Μ. Β. Σακελλαρίου γίνεται δυνατόν να αναχθούμε σε καίριες εκτιμήσεις για γενικότερα ζητήματα που άπτονται της ίδιας της πολιτειακής υπόστασης, της πολιτικής νοοτροπίας και της πολιτικής ηθικής της ελληνικής εθνικής κοινότητας την οποία σφυρηλατούσαν διά πυρός και σιδήρου οι επαναστατικές συγκυρίες. Το μάθημα δεν είναι αμελητέο.

Ο κ. Π. Μ. Κιτρομηλίδης είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Με όσα γίνονται τον τελευταίο καιρό μπαίνει κανείς στον πειρασμό να ασπασθεί το αξίωμα ότι καλύτερα ένας λαός να είναι ελαττωματικός παρά να μην είναι τίποτα. Γιατί, πράγματι, οι καταδικαστικές βολές, οι ελεεινολογίες, οι μυκτηρισμοί που έχουν για στόχο τους τον χαρακτήρα των συγχρόνων Ελλήνων, εκεί οδηγούν. Κατήγοροι κάθε λογής φορτώνουν στον πληθυσμό όλα τα κουσούρια που θα χρειάζονταν για να θεωρηθεί ο πληθυσμός αυτός οριστικά χαμένος: φαίνεται πως τον έχει σφραγίσει η διαφθορά, η οκνηρία, η κουτοπονηριά. Σημαδεμένος με όλα αυτά τα γνωρίσματα ένας λαός θα έπρεπε να σέρνεται εδώ και αιώνες μες στην εξαθλίωση. Δεν συνέβη έως τώρα αυτό. Αλλά οι κριτές επιμένουν. Παρατηρώντας με οίκτο ανάμεικτο με απέχθεια το τεράστιο λαϊκό ζώο να τσαλαβουτάει στο βούρκο του, του στέλνουν το ύστατο μήνυμα: ανορθώσου, βγες απ’ τη λάσπη, γίνε άνθρωπος! Μεταμορφώσου από τη μια στιγμή στην άλλη!

Δεν ξέρει κανείς εάν σ’ αυτές τις παροτρύνσεις των αφ’ υψηλού εξυγιαντών της ζωής μας υπερισχύει η υποκρισία ή η ρηχότητα. Το βέβαιο είναι ότι τα δύο αυτά συνδυάζονται εύκολα. Αφενός οι τιμητές κάνουν ότι δεν καταλαβαίνουν ότι σ’ ένα ζωντανό σώμα -και κάθε κοινωνικό σύνολο τέτοιο είναι- δεν μπορεί το κεφάλι να καταδικάζει τα χέρια και τα πόδια. Αφετέρου οι μομφές αυτές είναι επιπόλαιες, γιατί ξεχνούν το πασίγνωστο: ότι καμιά αλλαγή στις στάσεις και τη συμπεριφορά ενός λαού δεν μπορεί να έρθει μέσα σε σύντομο χρόνο και ούτε με τη μέθοδο μιας βίαιης παιδαγωγικής.

Αλλού όμως βρίσκεται το μείζον πρόβλημα. Είναι ότι κάθε εισαγγελική και τιμωρητική αντίληψη που εφαρμόζεται στα κοινωνικά ζητήματα χάνει από τα μάτια της το εξής θεμελιώδες: ότι εφόσον δεν γίνεται να εξαφανιστούν μερικά ελαττώματα, επιβάλλεται να βρεθεί τρόπος ώστε, τουλάχιστον, να αναδειχθεί και να ενεργοποιηθεί η θετική τους πλευρά. Δεν υπάρχει ελάττωμα που να μην μπορεί ώς ένα βαθμό να αξιοποιηθεί. Αυτή είναι μια πραγματική δυνατότητα που μας τη δείχνει τόσο η ιστορία όσο και οι καθημερινές εμπειρίες. Πάρτε για παράδειγμα τη ροπή προς την ανομία που χαρακτηρίζει μερικά άτομα. Εάν αφεθεί ανεξέλεγκτη αυτή η ροπή θα δώσει ασυγκράτητους άρπαγες, ληστές, πειρατές. Μόλις όμως εμφανιστεί η σταθερή και αποφασισμένη θέληση κάποιου άλλου που θα σταθεί εμπόδιο στον δρόμο τους όχι απλώς για να ανακόψει τους αδέσποτους, αλλά για να στρέψει την ορμή τους σε άλλη κατεύθυνση, τότε είναι πιθανόν οι σκληροτράχηλοι παραβάτες των νόμων να μπουν στο καινούργιο αυλάκι που ανοίχθηκε μπρος τους. Κάτι τέτοιο δεν συνέβη με τους κλέφτες και τους αρματολούς λίγο πριν από την εθνεγερσία κατά των Οθωμανών; Και δεν συντελέστηκε μια παρόμοια «μεταποίηση ενέργειας» με τους ζωοκλέφτες που στη διάρκεια της Κατοχής στελέχωσαν τις αντάρτικες οργανώσεις;

Τα ανάλογα ισχύουν στην οικονομία και την κοινωνική ζωή. Το παν είναι να αντιληφθούμε ότι τα στοιχεία που απαρτίζουν μια κοινωνία συναρτώνται οργανικά μεταξύ τους και ότι επιπλέον η κακή επίδραση του ενός μπορεί να αντισταθμιστεί είτε από την καλή επίδραση ενός άλλου είτε από μια εσωτερική «διάσπαση» του αρνητικού στοιχείου που θα εξισορροπούσε κάπως τις βλαπτικές του συνέπειες. Γινόμαστε μήπως πολύ θεωρητικοί την ώρα που ο κόσμος καίγεται; Μα πώς είναι δυνατόν σ’ αυτόν τον τόπο που λάτρευε πάντα τη θεά Ομήγυρη να μη συζητήσουμε μεταξύ μας για τη φωτιά προτού να ριχτούμε καταπάνω της; Οι αγορεύσεις, οι λογομαχίες ή και το κουβεντολόι αν θέλετε είναι ένα μέρος της εθνικής παθολογίας μας, αλλά την ίδια στιγμή αποτελούν και ένα είδος γυμνάσματος.

Συχνά παρατραβούν, πράγματι, οι σχολιασμοί και οι εικοτολογίες – από την εποχή του Ησιόδου και του Αριστοφάνη έως εκείνη του Ροΐδη και μέχρι σήμερα δεν έχει εξασθενίσει πολύ αυτό το χούι να φέρνουν οι ντόπιοι τα γεγονότα στο στόμα τους για να τα αναπλάσουν, αμελώντας συχνά να τα αντιμετωπίσουν άμεσα. Η συνήθεια άντεξε λοιπόν πολύ στον χρόνο. Δύσκολα επομένως θα αλλάξει δραστικά. Εάν, ωστόσο, υπάρχει μια παθητικότητα σ’ αυτήν την παράδοση, δέστε και πόση ενεργητικότητα κρύβει. Σε μια συντροφιά που συζητάει σήμερα ώρες ατέλειωτες για την κρίση και το Μνημόνιο και όπου ο καθένας θέλει να λέει τη δική του εκδοχή για τα πράγματα («τι ψωροέπαρση!» θα έλεγε ένας ειδήμων. Τι «κοπανισταί αέρος» είναι τούτοι, θα αναφωνούσε κι ο Ροΐδης), είναι γεγονός ότι από τη μια μεριά η ανθρώπινη ενέργεια σπαταλιέται, από την άλλη, όμως, ακονίζεται η επιχειρηματολογία και η διάθεση να έχει κανείς γνώμη και να τη λέει ανοιχτά τη γνώμη του και κατόπιν να την ακολουθεί έως έξω, στον δρόμο. Από τις σπιτικές κουβέντες μπορούν να γεννηθούν κινητοποιήσεις στους δρόμους. Από τις απεραντολογίες ένας ξαφνικός και συγκεκριμένος θυμός. Από τη γλώσσα που δουλεύει ροδάνι μια κραυγαλέα απόφαση να απαιτηθούν αλλαγές.

Έτσι ζουν οι κοινωνίες. Η κάθε μια με τον δικό της τρόπο. Και όποιοι φαντάζονται ότι με ειδικά «μεταρρυθμιστικά μέτρα» θα κάνουν έναν λαλίστατο πληθυσμό να καταπιεί τη γλώσσα του ώστε να δουλεύει στο εξής πιο αποδοτικά, σιωπηλός και συγκεντρωμένος, πελαγοδρομούν σε κάποιες φαντασιώσεις τους περί παγκοσμίου και ορθού μοντέλου ζωής. Δεν σημαίνει βέβαια αυτό ότι δεν είναι χρήσιμο να περιοριστεί η φλυαρία και το αναμάσημα των άλλοθι. Άλλο όμως είναι να ζητάς οι συζητήσεις να είναι πιο ουσιώδεις πολιτικά, και άλλο να λες ότι με την πολιτικολογία χάνεται πολύτιμος χρόνος. Για να τον κάνουμε, τελικά, τι τον χρόνο;

* Ο κ. Βασίλης Καραποστόλης είναι καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Σε ό,τι αφορά τα υλικά πράγματα στις ανθρώπινες υποθέσεις, η δυσπιστία είναι σχεδόν πάντα ιδιαίτερα επικερδής. Σε ό,τι όμως αφορά τα άυλα, το αξίωμα ανατρέπεται. Όποιος δυσπιστεί εκεί ούτε χάνει πολλά ούτε κερδίζει πολλά. Στο ζήτημα της ευεργεσίας το βλέπουμε αυτό πολύ καθαρά.

Κατά κανόνα σήμερα ο υποψήφιος δωρητής προς το κοινωνικό σύνολο είναι καχύποπτος απέναντι στους παραλήπτες του δώρου του, αλλά και οι παραλήπτες (το κράτος, οι πολίτες) εξετάζουν με άκρα επιφύλαξη τις προθέσεις του. Υποψιάζονται ότι ο δωρητής με το βοήθημά του κάτι επιθυμεί να αποσπάσει που διαφορετικά θα του ήταν αδύνατο. Ετσι, το πλέγμα της αμοιβαίας δυσπιστίας δένει όλο και σφιχτότερα τα δύο μέρη.

Στο σημείο αυτό βρισκόμαστε σήμερα. Και δεν υπάρχει περίπτωση να γίνει ένα βήμα πιo πέρα αν δεν εκδηλωθεί μια πρωτοβουλία από την πλευρά των οικονομικά ισχυρών, μέσα στην οποία θα συνδυάζονταν ξανά τα στοιχεία που ανέκαθεν κινητοποιούσαν την ευεργεσία.

Πρόκειται, πρώτον, για την ανάγκη που έχει ο δότης να αυτοεξυψωθεί προς το επίπεδο του «μεγαλείου» και, δεύτερον, στον πόθο του για την εξασφάλιση ενός «καλού ονόματος». Αλλά αμέσως, με το που σχηματίζονται αυτές οι λέξεις, η εποχή μας παρουσιάζεται αντίκρυ τους με το γνωστό της ύφος που ψαλιδίζει οτιδήποτε πάει να ξεφύγει από τα τρέχοντα, τα άμεσα, τα χειροπιαστά.

Δεν είναι, βέβαια, πρόσφατο φαινόμενο η υπονόμευση της έννοιας του μεγαλείου. Είχε αρχίσει εδώ και έναν αιώνα περίπου και προχωρούσε με τον ίδιο ρυθμό με τον οποίο η κοινωνία γινόταν μαζική. Μαζικότητα και μεγαλείο δεν συμβιβάζονται. Το ίδιο όμως δεν συμβιβάζεται και η μαζικότητα με την επίτευξη του καλού ονόματος.

Εδώ είναι και το πιο κρίσιμο σημείο. Γιατί η πράξη της ευεργεσίας προς το σύνολο προϋποθέτει ότι ο ευεργέτης εμπιστεύεται την ικανότητα της κοινότητας να συγκρατήσει στη μνήμη της τη σημασία της πράξης του και να τη μεταβιβάσει στις νεότερες γενιές. Ουσιαστικά, ο ευεργέτης ποντάρει στη δυνατότητα της συλλογικής ψυχής να μαγευτεί από την πράξη του, την ικανή να ξεπεράσει τα μικρά του συμφέροντα, και τη μαγεία αυτή να τη μετατρέψει σε θύμηση.

Πόσο να αντέξει όμως η θύμηση από τον κατακλυσμό των εικόνων, των πεταχτών σχολιασμών, του θορύβου γύρω από τα διάφορα επεισόδια της δημοσιότητας; Η φήμη δεν ταυτίζεται με το καλό όνομα, δεν κάνει ουσιαστικά διάκριση ανάμεσα στο εξαίρετο και το εντυπωσιακό. Το αποτέλεσμα είναι να αναδιπλώνεται η πρόθεση του χορηγού. Αμφιβάλλοντας πολύ αυτός για το αν η πράξη του αφήσει ίχνη διαρκείας στον δημόσιο βίο, μπαίνει στον πειρασμό να επιδιώξει αυτό που του φαίνεται σαν το μόνο εφικτό: μ’ ένα κάποιο φιλοδώρημα σ’ ένα ίδρυμα ή σ’ ένα σωματείο να φιγουράρει ανάμεσα στα πρόσωπα που συζητιούνται, που φωτογραφίζονται, που απολαμβάνουν κολακείες. Η δημοσιότητα μετατρέπει τον χορηγό σε καταναλωτή της φήμης του. Αλλά αυτό, όπως είναι φανερό, δεν αφορά τη χώρα, αφορά τον ίδιο.

Τη χώρα την ενδιαφέρει να ξέρει αν υπάρχουν ακόμη κάποια διαφορετικά άτομα που πάνε κόντρα στην ίδια την καχυποψία τους. Άτομα που δεν χρησιμοποιούν ως άλλοθι τη γραφειοκρατία για να μην ενισχύσουν την πατρίδα τους. Άτομα που δεν συγχέουν το μεγαλείο ενός μαικήνα με το image ενός μεγαλόσχημου. Υπάρχουν; Αν πούμε ότι θέλουμε να πιστεύουμε ότι υπάρχουν, ίσως εμφανιστούν.

* Ο κ. Β. Καραποστόλης είναι καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Καθημερινή την 18 Μαρτίου 2012 

Ένα δοκίμιο που δίχως να απεμπολεί την αξίωση της κατανόησης της πάτριας ιστορίας συνιστά συνάμα, όπως και την προϋποθέτει, σπουδή ανθρωπογνωσίας. Υπό μία άλλη έποψη η ώσμωση ανθρωπολογίας και ιστοριογραφίας αναδεικνύει, ρητώς ή λανθανόντως, κρίσιμες όψεις των προϋποθέσεων της ίδιας της ερμηνείας των κειμένων και της ιστορίας.

Ο Παπαγιώργης στέκεται κριτικά απέναντι στον Κανέλλο Δεληγιάννη και την τάξη του αλλά συγχρόνως επισημαίνει και περιγράφει την οπτική του. Θεωρητική στάση που είτε δεν απαντάται καθόλου είτε απαντάται σπάνια στη συλλογική μας αυτοκατανόηση – και στην τελευταία περιλαμβάνεται και η ιστοριογραφία μας.

Στο παρόν ιστολόγιο έχει αναρτηθεί το κείμενο του Αντώνη Ζέρβα που αφορά στο εν λόγω βιβλίο με τίτλο Το καπετανλίκι και η φατρία.

Οι αριθμοί στις αγκύλες αντιστοιχούν στον αριθμό των σελίδων της έντυπης έκδοσης. Ακολουθεί το κείμενο. 

[25]…το βασικό κίνητρο της συγγραφής του ήταν ο αποτροπιασμός απέναντι στα πρόσωπα της νέας τάξης πραγμάτων, αυτά που «αναξίως» είχαν κερδίσει  πόστα και εξουσίες. Η πατρίδα είχε αποτινάξει τον οθωμανικό ζυγό και, αντί να δεί Θεού πρόσωπο, είχε περιέλθει στην εξουσία ξενόφερτων ανθρώπων, «απάτριδων», «τυχοδιωκτών» και «φερέοικων».

Αν και συνταξιοδοτήθηκε με τίτλο αντιστρατήγου και διετέλεσε μετά την εγκατάσταση της βασιλείας συνταγματάρχης-ακόλουθος και νομοεπιθεωρητής Μεσσηνίας, ο Κανέλλος πέθανε πάμφτωχος, καθότι η τεράστια οικογενειακή περιουσία εξανεμίστηκε για τις χρείες του Αγώνα. Ανήκε στην πανίσχυρη γενεά των κοτζαμπάσηδων που έχασαν τα πάντα μέσα σε μια δεκαετία (τυπική περίπτωση ο Ανδρέας Λόντος, που χρεωκόπησε  και οδηγήθηκε στην αυτοκτονία το 1845). Κατά συνέπεια στην πνευματική του διαθήκη μόνο την απολογία ενός απελπισμένου ανθρώπου μπορούμε να διαβάσουμε. Αγκυλωμένος ανάμεσα στα μεγαλεία του παρελθόντος και στην ευτέλεια του παρόντος, εξυμνεί τη μοραΐτικη ολιγαρχία με τους μοραγιάνηδες  και τους βεκίληδες, ενώ επιτίθεται ιταμά κατά των ανθρώπων του ελεύθερου κράτους.

Θολωμένο από μνησικακία και μίσος, το θυμικό του δεν είναι πάντα άδικο. Οι αδιαμφισβήτητες υπηρεσίες του – και η θυσία του αδελφού του, που είχε προσέλθει οικειοθελώς ως όμηρος στην Τριπολιτσά – δεν αναγνωρίστηκαν από τη νεοσύστατη πολιτεία. Δεν στήθηκε η προτομή του «οὔτε ἐν Ἀθήναις εἰς τό πεδίον τοῦ Ἄρεως κοντά εἰς τάς προτομάς τῶν ἄλλων ἡρώων οὔτε ἀλλαχοῦ τῆς Ἑλλάδος»[1]. Νιώθοντας καταπτοημένο λείψανο μιας μεγάλης εποχής, θεώρησε προσωπική του [26] υπόθεση πλέον να δικαιωθεί μέσα από το απομνημόνευμά του. Αν λογαριάσουμε ότι δεν γράφει σαν τον Π. Π. Γερμανό κατά τα χρόνια του Αγώνα αλλά σαράντα πέντε χρόνια μετά, μπορούμε να μαντέψουμε το αίσθημα του ανεπανόρθωτου που τον διακατέχει. Μέλλον δεν υπήρχε πλέον –η Ιστορία ετετελέστη. Για να ξαναβρεί τις μέρες της αρχοντιάς, και της ισχύος, έπρεπε να ανατρέξει στο παρελθόν, στα χρόνια της οθωμανικής «τυραννίας». «Τήν ἐξουσίαν», θα γράψει με περηφάνια, «ἡμεῖς τήν εἴχομεν συγκεντρωμένην εἰς τάς οἰκογενειάς μας πρὸ ἀμνημονεύτων χρόνων»[2]. Μόνο έτσι μπορούμε να συναισθανθούμε το αφόρητο αίσθημα ξεπεσμού και το θηριώδες μίσος που φωλιάζει στην καρδιά αυτού του αγωνιστή που πολέμησε – δεν είναι ψέμα –αλλά εκ των πραγμάτων οι τιμές πήγαν αλλού…………………

Ο εφιάλτης στη μετεπαναστατική ζωή του Κανέλλου ήταν ο Νικόλαος Σπηλιάδης, ο οποίος με το βιβλίο του Ἀπομνημονεύματα διά νά χρησιμεύσωσιν εἰς τήν νέαν ἱστορίαν τῆς Ἑλλάδος (άρχισε να εκδίδεται το 1851, τρία χρόνια πρίν από τα δικά του απομνημονεύματα) έγινε η αφορμή που καταπιάστηκε με το γράψιμο………………………….

[27] Το βιβλίο του Σπηλιάδη είναι ο μόνιμος «σφάχτης»του γερό-Κανέλλου όχι διότι η γενική του άποψη περί του Αγώνα τον δυσαρεστούσε. Αυτό ήταν δευτερεύον. Η μοναδική αφορμή της λυσσαλέας διαμάχης είναι οι [28] εκτιμήσεις για τον Μοριά και οι γνώμες για τα πρόσωπα της κοτζαμπάσικης ολιγαρχίας. Διαβάζοντας τη σπηλιαδική «Χαλιμά» ο περήφανος γόνος των Δεληγιάννηδων ένιωθε το βιβλίο σαν ταφόπλακα…….Ο Κανέλλος είναι ο άνθρωπος που ξεπεράστηκε από τα γεγονότα, που είδε σαν εφιάλτη την απελευθέρωση και ένιωσε καταρρακωμένος από τη νίκη των «φερέοικων» σε βάρος των ντόπιων «νοικοκυραίων».

Πλήν όμως δεν αποτελεί εξαίρεση. Τα πρόσωπα του Αγώνα, περνώντας δια πυρός και σιδήρου, σκληραγωγήθηκαν μεν, αλλά μέσα από τους φατριασμούς και τα απερίγραπτα μίση έφτασαν στο έσχατο σημείο ηθικής ευτέλειας. Αν μάλιστα υπολογίσουμε ότι όλοι λίγο πολύ είχαν την αίσθηση του αδικημένου, μπορούμε να μαντέψουμε γιατί συνήθως τα απομνημονεύματα στάζουν φαρμάκι. Η Επανάσταση εξαχρείωσε τους ανθρώπους της, έφερε τους πρωταγωνιστές σε σημεία πρωτοφανούς αγριότητας και ανθρωποβορίας, διέλυσε βάναυσα τον αόρατο ιστό που εξασφάλιζε τη συνοχή των πληθυσμών. Σαν πολύμορφος εμφύλιος διέφθειρε τις ισχύουσες αξίες…………

Το απομνημόνευμα του Κανέλλου, γραμμένο με υποβολέα τη χαλασμένη καρδιά ενός νικημένου άρχοντα, αντλεί την αλήθεια του από τη μνησικακία και τη χολερική εκδίκηση παρά από την υπερηφάνεια για τα [29] εθνικά κατορθώματα. Οι «Έλληνες»μπορεί να κέρδισαν τελικά τον πόλεμο, αλλά οι Μοραΐτες άρχοντες έχασαν την «πατρίδα» τους από τους ίδιους τους νέο-Έλληνες. Γι’ αυτό και η εξιστόρησή του αφορά μόνο τον Μοριά και τους ανθρώπους του………Ίσως γι’ αυτό το βιβλίο του αποτελεί μέγα επιχείρημα για να καταλάβουμε πόσο σημαντική ήταν η τάξη του για τον Αγώνα και πόσο «επαναστατική» εντέλει αποδείχτηκε.

Οι κοτζαμπάσηδες όντως αποδείχθηκαν επαναστατική δύναμη. Αυτοί σήκωσαν πολλά από τα βάρη του Αγώνα. Η μετεπαναστατική ιστοριογραφία βέβαια δεν μπορούσε να φτάσει σε παρόμοιες εκτιμήσεις. Έκρινε κοντόθωρα, στενοκέφαλα, με βάση τα άμεσα δεδομένα, τα οποία ήταν από πρώτη ματιά αδιάσειστα……Η τάξη των ολιγαρχικών ήταν αντιδραστική μέσα στη ντόπια κοινωνία, μόνο που η δυναμική της αποστασίας υπερέβαινε τον ταξικό παράγοντα. Αφότου κηρύχτηκε ο πόλεμος, η οικονομική ολιγαρχία ήταν αυτή που χρηματοδότησε τους στρατούς – ιδιωτικούς και μη – και κατηύθυνε εν πολλοίς τα διαταραγμένα πνεύματα.

Η ψευδολογία, η συκοφαντία, οι λεονταρισμοί, οι επιδείξεις εθελοτυφλίας, υστερόπρωτης φιλοπατρίας και αυτοεξύμνησης είναι τα συνήθη μέσα του Κανέλ- [30] λου. Πλήν όμως το κείμενο δεν καταδικάζεται λόγω ευτέλειας. Αν και γράφει μονίμως με αρνητικά αισθήματα, ευάλωτος στο προσωπικό μίσος, η ψυχογραφία του είναι μοναδική για την εποχή. Οι προσωπικές του αδυναμίες αντιστοιχούν πλήρως στα αδιέξοδα του ξεσηκωμού. Η χολερική του ιδιοσυγκρασία τον αναδεικνύει, μαζί με πλήθος άλλους, σε άξιο τέκνο του πανεθνικού εμφυλίου, ο οποίος κατ’ ευφημισμόν βαπτίσθηκε Επανάσταση από τους ιδεολόγους ιστορικούς[3]. Μέσα από τη δράση του και τις αναδιπλώσεις της συνείδησής του παρακολουθούμε ευκρινώς τους αναβαθμούς του εθνικού πολέμου, την εξαχρείωση και την ακατάλυτη βούληση των προσώπων, καθώς και την προσωπική του συντριβή, καθότι άνηκε σε μια δράκα αρχόντων που δεν την ευνοούσε η ιστορική συγκυρία.