ΤΟ ΑΕΙ ΤΙΜΩΜΕΝΟΝ ΚΑΙ ΤΟ ΑΕΙ ΑΤΙΜΑΖΟΜΕΝΟΝ

του Αντώνη Ζέρβα

ΕΙΝΑΙ Η ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ φέτος που δεν ένιωσα την ανάγκη να διαβάσω κανένα μυθιστόρημα ή δοκίμιο της νέας ακαδημαϊκής χρονιάς, όπως συνήθιζα να κάνω τα τελευταία είκοσι πέντε χρόνια. Το ενδιαφέρον μου για τα νέα γράμματα έχει αρχίσει να αμβλύνεται, πράγμα φυσιολογικό αν σκεφθεί κανένας ότι πέρασα πια τα πενήντα πέντε μου. Εξακολουθώ βέβαια να μελετώ, όχι πάντως με τον παλιό ενθουσιασμό. Λίγα πράγματα ξεχωρίζω και πολύ λιγότερα μένουν στη μνήμη μου.

«Λογοτεχνία είναι τα επίκαιρα που δεν χάνουν ποτέ την επικαιρότητά τους» όριζε ο Έζρα Πάουντ, η επικαιρότητα του οποίου είναι όντως ανατριχιαστική, όταν αναλογίζεται κανείς ότι το ποιητικό του έργο αποτελεί την τελευταία μεγάλη επίθεση του πνεύματος κατά της ανομίας του νεότερου τραπεζικού συστήματος. Τα Cantos μιλούν για τις επιπτώσεις του χρηματισμού σε ολόκληρο τον κοινωνικό ιστό, για τις τραγωδίες ανθρώπων και πόλεων από τις πονηρές μεταβολές της τιμής του χρήματος με σκοπό το όφελος ορισμένων, για το ψεύτισμα των γραμμάτων και των τεχνών, για τον εκφαυλισμό του γούστου μέσα στο παγκόσμιο music hall, για τη σταδιακή και άνευ όρων παράδοση του ανθρώπου στην ιδεολογία της τεχνοοικονομικής προόδου. Τα Cantos είναι το Άσμα της Ύβρεως της νεότερης ανθρωπότητας.

Έχω την αίσθηση ότι τα γράμματα παραιτήθηκαν από την αποστολή τους. Οι συγγραφείς μοιάζουν περισσότερο με προσεκτικούς υπαλλήλους μιας συγκεκριμένης δεοντολογίας ή με στελέχη επιχειρήσεων που πρέπει να προωθήσουν πώς και πώς το προϊόν τους. Και πράγματι, με τη μορφή «εκδοτικών προϊόντων», τα γράμματα υπακούουν πλέον στην κυρίαρχη λογική της αγοράς και μοιραίως ακολουθούν τις τύχες της.

Ένα από τα πράγματα που έφερε στην επιφάνεια η μαινόμενη κρίση του νεοκαπιταλιστικού συστήματος είναι και η διαφορά μεταξύ της αληθινής, παραγωγικής οικονομίας και της φασματικής, χρηματοπιστωτικής οικονομίας. Οι επιπτώσεις της τελευταίας πάνω στην πρώτη προβλέπεται να είναι οδυνηρές, όπως και οι επιπτώσεις των εκδοτικών προϊόντων πάνω στα γράμματα.

Τα γράμματα υπήρχαν για να θέτουν ερωτήματα, να προκαλούν στη φαντασία τραγικές συγκρούσεις, να δείχνουν με υπεράνθρωπο τρόπο το μεγαλείο και τη μηδαμινότητα της ζωής, να καθαρίζουν τις λέξεις από τις σκουριές της χρήσης και να ενεργοποιούν το νόημά τους. Έτσι έθρεφαν το πνεύμα των διακρίσεων, της καλαισθησίας και έθεταν παραδείγματα βίου.

Προτιμώ λοιπόν τα παλαιότερα βιβλία που μπορεί μεν να πέφτουν στα εκδοτικά χρηματιστήρια, εξακολουθούν όμως να είναι κερδοφόρα για το ταλαίπωρο πνεύμα.

Μ’ αρέσει να διαβάζω τον Πλάτωνα. Μου αρέσει η μουσική της φράσης του, το λεξιλόγιό του, η ειρωνεία του, ο συγκρατημένος θυμός του, τα σχήματα διανοίας του. Δεν θα κρύψω πως οργίζομαι στη σιωπή της ανάγνωσης από ορισμένα χωρία του για τον Όμηρο ή τους Τραγικούς. Τα συγχωρώ όμως, γιατί είναι βαθύς αναγνώστης τους και ξέρει γιατί μιλάει. Άλλωστε, κι αν δεν συμφωνείς μαζί του, δεν μπορείς να αγνοήσεις τον λόγο του. Η ματιά του είναι πάντα αποκαλυπτική, κοφτερή, αξεπέραστη, αλησμόνητη, πάντα παρούσα. Σκέπτομαι ότι θα είναι κρίμα να πεθάνει κανείς χωρίς να έχει διαβάσει μια φορά τουλάχιστον την Πολιτεία. Αλλά με πιάνουν γέλια, σαν ακούω έναν συγκαιρινό μου Γάλλο πεζογράφο να θεωρεί τον Πλάτωνα, όχι ως δάσκαλο, αλλά απλώς ως συνάδελφό του.

Κάτω από τις σκέψεις και τα ερωτήματα του μεγαλειώδους αυτού συγγράμματος, διανοίγεται η μόνιμη και θλιβερή πραγματικότητα του κοινωνικού ανθρώπου: πλουτισμός, λύσσα για μεγαλεία και εξουσία, απληστία, αναξιοκρατία, διαφθορά και τα λοιπά. Ο Πλάτων ξέρει ότι ο πλουτισμός και η σωφροσύνη είναι έννοιες ασύμβατες. Επικρίνει δριμύτατα την «αναίδεια των χρηματιστών» και συνιστά τη θέσπιση αυστηρών διατάξεων κατά των δραστηριοτήτων τους. Γνωρίζει ότι ένας από τους τρόπους υπερπλουτισμού είναι η κερδοσκοπία με τη μορφή ενυπόθηκων δανείων. Προειδοποιεί ότι η πολλή ελευθερία και το life style οδηγούν άσφαλτα πόλεις και πολίτες στη δουλεία. Ότι όταν η πόλη τιμά τον πλούτο και τους πλούσιους είναι επόμενο να απαξιώνονται η αρετή και οι ενάρετοι. Ότι όταν οι ιθύνουσες τάξεις επιδίδονται στον χρηματισμό, τα πλήθη θα τις μιμηθούν προς μεγάλη δυστυχία τους. Έτσι το αμερικάνικο όνειρο με το οποίο βομβαρδίσθηκε η ανθρωπότης επί έναν αιώνα, καταλήγει στον εφιάλτη των χιλιάδων ξεσπιτωμένων μέσα στα αντίσκηνα των σεισμοπλήκτων ύστερα από μια ζωή κόπου και ιδρώτα. Και ο Πλάτων συμπεραίνει: όπου βλέπεις ζητιάνους, εκεί υπάρχουν κρυμμένοι κλέφτες, βαλαντιοτόμοι δηλαδή, πορτοφολάδες, ιερόσυλοι και πάντων κακών δημιουργοί..

Είναι καταπληκτικό, μα και εξοργιστικό, το γεγονός ότι όλοι σήμερα στιγματίζουν το σύστημα που οι ίδιοι υπέθαλψαν και όλοι αναζητούν τους υπεύθυνους. Πλην όμως υπεύθυνοι δεν είναι απλώς οι μεγαλοχρηματιστές και τραπεζίτες με τις αστρονομικές αμοιβές, αλλά κι ο ίδιος ο κοσμάκης που πίστεψε τελικώς στο σύστημα, το εμπιστεύθηκε και κάθησε στην άκρη, περιμένοντας το δικό του μερίδιο. Υπεύθυνοι είναι προπαντός οι λογής λογής διανοούμενοι, πρώην αριστεροί κατά κανόνα, που αφού είδαν και απόδαν, ασπάσθηκαν ασμένως τις αρχές της ελεύθερης και ανταγωνιστικής οικονομίας, θέτοντας την ευφυΐα και τα ταλέντα τους στη μκροημέρευσή της – αλλά χωρίς αληθινή παιδεία, ακόμη και οι ευφυέστερες ψυχές γίνονται πρώτες στην κακία. Και αρχιυπεύθυνο, το πνεύμα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που με τη συμπαράσταση των κρατών μελών, σχεδίασε έναν Ευρωπαίο πολίτη κομμένο και ραμμένο στα μέτρα του πάλαι θριαμβεύοντος μέσου Αμερικανού.

Καινοτομία, αποτελεσματικότητα, αποδοτικότητα. Τυφλή εργασία, λαϊκός καπιταλισμός με τον επιχειρηματία ως μόνο έγκυρο πρότυπο ζωής. Πολλή γυμναστική και τέλεια αμουσία!

Ο Πλάτων ήξερε ότι ποτέ δεν πρόκειται να ισορροπήσουν στη ζυγαριά η πλάστιγγα της αρετής και η πλάστιγγα του πλούτου. Και κυρίως ήξερε ότι μόνος σωτήρας της αρετής είναι ο Λόγος που θρέφεται από τις Μούσες.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση πέτυχε να κατασκευάσει μία ψυχή πλήρως υπολογιστική, αναμιγνύοντας τον άκρατο οικονομισμό με την ξέφρενη τεχνική επιστήμη. Ο σύγχρονος Ευρωπαίος πολίτης, ξεκομμένος οριστικά από την παρωχημένη κλασική παιδεία είναι ο άνθρωπος του κόστους-οφέλους, της τεχνικής δεξιότητας, χρήστης και καταναλωτής, εφόσον δύναται, γυμναζόμενος και μακάριος θεατής των αστέρων της μεγάλης και μικρής οθόνης, κατ’ επίφασιν πολίτης. Έτσι ώστε σήμερα να ανακαλύπτει την οικολογική συνείδηση και να αισθάνεται υπεύθυνος για τη μοίρα του πλανήτη, χωρίς καν να του περνάει από το νου, αν όντως έχει λόγο υπάρξεως μία ανθρωπότητα χωρίς Λόγο.

Η ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΟΣ είναι κατά βάσιν έργο αισιόδοξο, διότι πιστεύει ότι υπάρχει φάρμακο στη φυσική ροπή του ανθρώπου προς την αδικία και την ευκολία, αρκεί να βρεθεί το κατάλληλο πολίτευμα που θα έχει τον Λόγο στο κέντρο του.

Στη γραμμή του Πλάτωνα, αλλά χωρίς την ενδιάθετη παρηγοριά του Λόγου, στέκει η Ανθρώπινη Κωμωδία. Ο Μπαλζάκ χαράζει τα όρια μέσα στα οποία ήταν μοιραίο να κινηθεί ο σύγχρονος άνθρωπος μετά την πτώχευση όλων των ιδεολογιών και των σχεδίων κοινωνικής αναμόρφωσης. Η λέξη finances, ήτοι τα χρηματοπιστωτικά, είναι ο άξονας γύρω από τον οποίο πλέκονται και διαπλέκονται τα ανθρώπινα της εποχής του. Ήδη, η διαπλοκή, η φαυλοκρατία, η διαφθορά δεν παρουσιάζονται ως απομονωμένα, ατομικά αδικήματα, αλλά είναι η ίδια η βάση του κοινωνικού συστήματος. Κανένα κοινωνικό αξίωμα και καμία κοινωνική τιμή δεν μπορούν να νικήσουν την κερδοσκοπική συνείδηση του τραπεζίτη: Ο Νούνσιγκεν είναι ακόρεστος. Αυτή και η διάθεση της ψυχής που έμελλε να θριαμβεύσει.

Ο Μπαλζάκ θα γελούσε με την αγανάκτηση λογίων και μη για την περιβόητη φράση του πολύ ανθρώπινου υπουργού: «Είναι νόμιμο άρα και ηθικό.» Η φράση μπορεί να καταδεικνύει μιαν αξιολύπητη έλλειψη διακρίσεως, αλλά στις σύγχρονες μεταβιομηχανικές κοινωνίες που στηρίζουμε όλοι ανεξαιρέτως, δεν υπάρχει άλλη αλήθεια εκτός του νομότυπου. Η αφέλεια του πρώην υπουργού είναι αφοπλιστική στην αλήθεια της. Από την άλλη πλευρά, έχουμε τόσο αποξενωθεί από την ηθική ως ερώτημα περί του αγαθού, ώστε στο άκουσμα της λέξης να σκύβουμε προς στιγμήν σεβαστικά το κεφάλι, λησμονώντας ότι αν διαγραφεί ο ερωτηματικός της ορίζοντας, τότε μπορεί να αποβεί τόσο ανήθικη, όσο άδικος συχνά αποδεικνύεται ο νόμος. Βλέπε φερ’ ειπείν τις πρόσφατες και καθ’ όλα προκλητικές αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου σχετικά με τις υποθέσεις αποσπάσεως εργαζομένων.

«Μόνον όποιος έχει χρήμα μπορεί να είναι ελεύθερος πολίτης, γιατί μπορεί να πληρώνει τις παραβάσεις», συμπέραινε με έκδηλη μελαγχολία ένας φίλος μου μοτοσυκλεττιστής. Αφιλοσόφητος ή όχι, ο Φλαμανδός φίλος απηχούσε την καθολική αρχή: Ο ρυπαίνων, πληρώνει. Τι με νοιάζει λοιπόν, αν έχω να πληρώνω;

ΚΑΘΟΜΑΙ ΣΤΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ της Πλατείας Λουξεμβούργου των Βρυξελλών, απέναντι στο αστραφτερό κτίριο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και, περιμένοντας το δοκίμιο για την παραδειγματική ασχήμια του που μου έχει υποσχεθεί από καιρό τώρα ο αρχιτέκτων και συγγραφέας Σωτήρης Χαλικιάς, περιεργάζομαι τα τουριστικά πλήθη που επισκέπτονται τα Ευρωπαϊκά Όργανα. Παρατηρώ τα πρόσωπά τους, πώς είναι ντυμένοι, πώς συμπεριφέρονται. Εκπέμπουν ένα αίσθημα ικανοποίησης και υπερηφάνειας. Δείχνουν κολακευμένοι που γίνονται δεκτοί στις αίθουσες συνεδριάσεων, στα εστιατόρια και τα κυλικεία. Που είναι Ευρωπαίοι πολίτες. Ξαφνιάζομαι σαν σκέπτομαι ότι ποτέ άλλοτε δεν σημειώθηκε τέτοιο τουριστικό ρεύμα προς ένα γραφειοκρατικό κέντρο. Λες μες απ’ αυτούς να ξεπηδήσει μια μέρα ο Γκογκόλ της ευρωπαϊκής γραφειοκρατίας;

Ναι, εδώ λαμβάνονται οι αποφάσεις που διαμορφώνουν όλη την Ευρώπη, εδώ χαράζονται οι κατευθύνσεις και καταρτίζονται τα πρότυπα με γνώμονα την ανταλλαγή των βέλτιστων πρακτικών. Το σουηδικό και το φινλανδικό μοντέλο είναι τα πλέον αγαπητά. Ποιος να θυμάται τον λόγο του Φουκώ που είχε ζήσει στις σκανδιναβικές χώρες και, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’50, κατέληγε στο συμπέρασμα ότι στις κοινωνίες αυτές δεν υπήρχε πλέον άνθρωπος.

Εδώ κατασκευάζεται η υπολογιστική ψυχή του Ευρωπαίου πολίτη των ανθρώπινων δικαιωμάτων που αδιαφορεί αν το ένα τρίτο της Ευρώπης ζει στα όρια της φτώχειας. Εδώ διαστρέφεται συστηματικά το νόημα των σπουδαίων λέξεων της δυτικής παράδοσης, όπως ακριβώς παιδεία και πολίτης

Μα τί άλλο θα μπορούσε να να είναι η ψυχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όταν εδώ και πενήντα χρόνια δεν αναγνωρίζει στο εορτολόγιο της παρά μόνο τους εμποροκράτες πατέρες της Κοινής Αγοράς!

Βεβαίως, πενήντα χρόνια πριν, η σημερινή κρίση θα μπορούσε να έχει οδηγήσει σε πόλεμο. Και όντως, αποφεύχθηκαν οι πόλεμοι στο εσωτερικό της Ευρώπης. Το τίμημα όμως στάθηκε υπέρογκο, διότι ποτέ άλλοτε στην ιστορία της δεν προκρίθηκε το χαμαίζηλο, η πνευματική αθλιότης, το ανάξιο λόγου, η επικοινωνιακή γραφειοκρατία και ο τεχνοκρατισμός: με δύο λόγια, ο υπολογισμός και η αμουσία. Αρκεί να δεί κανείς πού κατάντησε ο δημόσιος λόγος στον τόπο μας τα τελευταία είκοσι χρόνια με τον πιθηκισμό των συμπατριωτών μας. Το αεί τιμώμενον!

Ο Πλάτων ήθελε ως κυβερνήτες τους άνδρες που είχαν αριστεύσει στον πόλεμο και στη φιλοσοφία. Η Ενωμένη Ευρώπη επέλεξε τους αρίστους του χρηματισμού και της απληστίας.

Κάθομαι στο καφενείο της πλατείας Λουξεμβούργου και παρατηρώντας, μες από τα τσούρμα των ζητιάνων, τους πολυποίκιλους επισκέπτες των Ευρωπαϊκών Οργάνων, μου έρχεται στο νου ο στίχος του ποιητή Ανδρέα Ρούσση:

Ξημέρωνε κι ο Μπότσαρης με το  μουστάκι του μέτραγε μέρες
κοιτώντας την πούτσα του αλόγου του  παραπονεμένος.

20 Οκτωβρίου 2008

Πρώτη δημοσίευση: εφ. Η ΑΥΓΗ, Κυριακή, 2.11.2008. Ελήφθη από την ιστοσελίδα http://www.koutsourelis.gr

Advertisements
This entry was posted in Αντώνης Ζέρβας and tagged , , , , , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s