Τα θρησκευτικά σύμβολα και ο κίνδυνος της απολυτοποίησης

Στο Βυζάντιο η δεισιδαιμονική χρήση των εικόνων είχε δώσει σοβαρά επιχειρήματα στους εικονομάχους. Στη Ρωσία του 17ου αιώνα πολλοί πιστοί αντέδρασαν στη μεταρρύθμιση να γίνεται το σημείο του σταυρού με τα τρία δάχτυλα, αντί με τα πέντε. Η πρόσφατη κρίση για το θέμα των ταυτοτήτων μαρτυρεί πόσο δύσκολα γίνονται αποδεκτές οι αλλαγές σε συμβολισμούς από τον κόσμο της Ορθοδοξίας.

του Βασίλη Ν. Μακρίδη

Η κατανόηση της θρησκείας ως πρωταρχικού συμβολικού συστήματος και οι ιδιαιτερότητές του είναι ανέκαθεν γνωστές στην επιστημονική έρευνα (πρβλ. τον ορισμό της θρησκείας του C. Geertz). Οτιδήποτε συνδέεται με το θρησκευτικό φαινόμενο λειτουργεί βασικά μέσα σε μια κατ’ εξοχήν συμβολική ατμόσφαιρα. Τα σύμβολα δίνουν πνοή και δύναμη στη θρησκεία. Κυρίως διά μέσου των συμβόλων καθίσταται δυνατή η επαφή των πιστών με το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον μιας θρησκείας.

Η θρησκεία όμως δεν αποτελεί τον μοναδικό χώρο εμφάνισης και χρήσης συμβόλων. Ο άνθρωπος είναι κατ’ εξοχήν συμβολικό ον και στις ανθρώπινες κοινωνίες συνυπάρχει πληθώρα συμβόλων. Τα θρησκευτικά σύμβολα όμως παρουσιάζουν μεγαλύτερη ισχύ από άλλες κατηγορίες συμβόλων. Για παράδειγμα, η παραβίαση θρησκευτικών συμβόλων δεν θεωρείται από τους πιστούς τυχαίο γεγονός. Αντιθέτως, ισοδυναμεί με ανοσιούργημα υψίστης μορφής με πολλές αρνητικές επιπτώσεις (π.χ. απώλεια της ψυχής μετά θάνατον). Μια τέτοια συνέπεια δεν μπορεί φυσικά ποτέ να προέλθει από την παραβίαση ή την προσβολή ενός κρατικού συμβόλου (π.χ. της σημαίας). Τα θρησκευτικά σύμβολα διαφοροποιούνται λοιπόν από τα άλλα πρωτίστως εξαιτίας της πιστευομένης υπερβατικής προέλευσής τους. Βεβαίως κάποιοι τα θεωρούν απλώς ανθρώπινα κατασκευάσματα. Αλλά αυτό δεν τα εμποδίζει να ασκούν μεγάλη κοινωνική επίδραση και μάλιστα πολύ πέραν του στενού θρησκευτικού χώρου. Η αναμφισβήτητη δύναμη και γοητεία τους αποτελούν μια από τις βασικές αιτίες επιβίωσής τους, ακόμη και υπό δυσμενείς συνθήκες, όπως π.χ. στα καθεστώτα του πρώην Ανατολικού Συνασπισμού.

Η χρήση των εικόνων

Η ισχύς όμως των θρησκευτικών συμβόλων παρουσιάζει και μια άλλη πλευρά, η οποία σχετίζεται με τον κίνδυνο της απολυτοποίησής τους. Τούτο συμβαίνει επειδή αγνοείται συχνά το πώς ακριβώς αποκτά αξία το θρησκευτικό σύμβολο: από μόνο του, εξαιτίας της καθιέρωσής του από κάποιον θρησκευτικό φορέα ή κυρίως διά μέσου του συμβολιζομένου. Η σωστή απάντηση είναι η τελευταία. Κάθε θρησκευτικό σύμβολο αυτό καθαυτό δεν είναι απόλυτο, αλλά αποκτά σημασία και αξία διά μέσου της συμβολιζομένης υπερβατικής πραγματικότητας. Σύμβολο και συμβολιζόμενο δεν βρίσκονται ποτέ σε ισότιμη και ισοδύναμη σχέση. Η ύπαρξη ή η αξία του συμβολιζομένου δεν εξαρτάται αναγκαστικά από το εκάστοτε σύμβολο. Κάθε σύμβολο παρουσιάζει κάποιο βαθμό σχετικότητας και επομένως μπορεί υπό ορισμένες συνθήκες να μεταβληθεί ή και να καταργηθεί. Η κατάργηση όμως ή η μετατροπή ενός συμβόλου δεν σημαίνει αναγκαστικά και την κατάργηση του συμβολιζομένου. Πολλά σύμβολα για την αναπαράσταση του Θεού έχουν κατά καιρούς καταργηθεί. Αλλά αυτό δεν σήμανε πάντοτε και την κατάργηση της ίδιας της πίστης στον Θεό.

Για πολλούς πιστούς όμως που βιώνουν τον πλούσιο κόσμο των συμβόλων της θρησκευτικής τους παράδοσης τα πράγματα είναι διαφορετικά. Το σύμβολο, ως άμεσο και αισθητό σημείο αναφοράς, αποκτά για αυτούς συχνά πρωτεύουσα σημασία, ενώ το συμβολιζόμενο, ως μη άμεσα αντιληπτό, μπαίνει κατά κάποιο τρόπο στο περιθώριο και ενδέχεται να λησμονηθεί ουσιαστικά. Η μακρόχρονη επιβίωση πολλών θρησκευτικών συμβόλων, η στενή διαπλοκή τους μέσα στο θρησκευτικό σύστημα καθώς και οι ευρύτερες κοινωνικές λειτουργίες και υπερβατικές τους διαστάσεις οδηγούν πολλές φορές στην απολυτοποίησή τους. Το σύμβολο αυτονομείται από το συμβολιζόμενο και η σχετικότητά του παραμερίζεται. Τοιουτοτρόπως κάθε επιχειρούμενη αλλαγή των συμβόλων θεωρείται επικίνδυνη και επομένως καταδικαστέα. Αυτό όμως αποτελεί μια μορφή ειδωλολατρίας, διότι απολυτοποιείται το σχετικό. Η απολυτοποίηση θρησκευτικών συμβόλων σχετίζεται άμεσα και με τη μακραίωνη ιστορία του Ορθοδόξου χώρου. Στο Βυζάντιο είχε παρατηρηθεί, για παράδειγμα, η δεισιδαιμονική χρήση των εικόνων από πολλούς πιστούς, γεγονός που είχε δώσει σοβαρά επιχειρήματα στους εικονομάχους. Η επικρατήσασα όμως λύση του προβλήματος κατά την Ζ’ Οικουμενική Σύνοδο έκανε τις αναγκαίες διακρίσεις (π.χ. μεταξύ της εικόνας και του πρωτοτύπου καθώς και μεταξύ της αληθινής λατρείας προς τον Θεό και της τιμητικής προσκύνησης των εικόνων). Ουσιαστικά οι αποφάσεις αυτές στράφηκαν ενάντια στην απολυτοποίηση των εικόνων αυτών καθαυτών ως θρησκευτικών συμβόλων. Ενα άλλο παράδειγμα βρίσκουμε στη Ρωσία του 17ου αιώνα, όταν πολλοί πιστοί αντέδρασαν στις μεταρρυθμίσεις του Πατριάρχη Νίκωνα, αποσχίστηκαν από τη Ρωσική Εκκλησία και έγιναν γνωστοί με το όνομα «παλαιόπιστοι». Μια διαφωνία τους αφορούσε το σημείο του σταυρού, το οποίο παραδοσιακά γινόταν στη Ρωσία και με τα πέντε δάχτυλα και είχε μεγάλη συμβολική σημασία (π.χ. τα μεν τρία δάχτυλα συμβόλιζαν τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος, ενώ τα υπόλοιπα δύο τις δύο φύσεις του Ιησού Χριστού).

Η ρύθμιση του χρόνου

Η εισαγωγή λοιπόν μιας άλλης παράδοσης για το σημείο του σταυρού μόνο με τα τρία δάχτυλα θεωρήθηκε από τους παλαιοπίστους υποβάθμιση και ουσιαστικά κατάργηση του σημαντικότατου αυτού χριστιανικού συμβόλου. Τοιουτοτρόπως εξηγούνται και οι οξύτατες αντιδράσεις τους (π.χ. μαζικές αυτοκτονίες για να αποφύγουν τη σύλληψη) στις μεταρρυθμίσεις συνολικά. Ενα τελευταίο παράδειγμα αφορά το σχίσμα των παλαιοημερολογιτών στην Ελλάδα. Το ημερολογιακό πρόβλημα σχετίζεται στην ουσία με τη συμβολική διάσταση του χρόνου στη δόμηση της εκκλησιαστικής ζωής. Αλλά η δυνατότητα βελτίωσης ορισμένων λεπτομερειών του ημερολογίου με βάση ακριβέστερους αστρονομικούς υπολογισμούς δείχνει ότι η ρύθμιση του χρόνου μέσα στον εκκλησιαστικό χώρο παραμένει επίσης σχετική και ότι δεν πρόκειται για κάποιο αμετάβλητο στοιχείο της Ορθόδοξης πίστης. Ο κίνδυνος όμως της απολυτοποίησης και στο παρόν θέμα είναι φανερός, γεγονός που διαπιστώνεται από το επακολουθήσαν σχίσμα. Είναι δε χαρακτηριστικό ότι ένα παρόμοιο σχίσμα («μερισμόν») είχε φοβηθεί και ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Β´ Παλαιολόγος και δεν προχώρησε στη βελτίωση του ημερολογίου που είχε προτείνει ο Νικηφόρος Γρηγοράς στα 1322-23.

Με βάση τα παραπάνω παραδείγματα θα μπορούσε κανείς να ισχυρισθεί ότι το όλο κλίμα της Ορθοδοξίας (π.χ. ο ρόλος της παράδοσης και η αναλλοίωτη διαφύλαξή της) ίσως ευνοεί την ανάπτυξη τέτοιων τάσεων απολυτοποίησης γενικά. Οτιδήποτε ­ και όχι μόνο τα θρησκευτικά σύμβολα ­ έχει παγιωθεί στον Ορθόδοξο χώρο κινδυνεύει να απολυτοποιηθεί σαν ουσιώδες στοιχείο της Ορθόδοξης πίστης. Για παράδειγμα, αν κάποτε για σοβαρούς λόγους ετίθετο θέμα να αλλαχθεί ή να μεταβληθεί το ράσο των Ορθοδόξων κληρικών, τότε θα δημιουργούνταν πολλές αντιδράσεις ανάμεσα σε κάποιους Ορθοδόξους κύκλους και πιθανότατα ένα νέο σχίσμα. Εξετάζοντας όμως κανείς ιστορικά την εξέλιξη της αμφίεσης των Ορθοδόξων κληρικών θα διαπίστωνε ότι το ράσο υπό την παρούσα μορφή του είναι επίσης σχετικό. Πάντως ο εμφανής αυτός κίνδυνος απολυτοποιήσεων μέσα στον Ορθόδοξο χώρο δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι αυτή είναι η μία και μοναδική δυνατότητα. Παράλληλα υπήρχε ανέκαθεν και υπάρχει ακόμη η ελεύθερη, αδέσμευτη και κριτική στάση απέναντι σε κάθε μορφής θρησκευτικά σύμβολα. Η τάση αυτή δεν καταργεί ούτε ισοπεδώνει τον εξαιρετικά πλούσιο συμβολικό κόσμο της Ορθοδοξίας, αλλά προσπαθεί να τον αξιολογήσει στις πραγματικές του διαστάσεις και να επωφεληθεί από την πολύπτυχη λειτουργία του.

Η προαναφερθείσα όμως σχετικότητα των θρησκευτικών συμβόλων δεν πρέπει να παρεξηγηθεί και να επιχειρήσει κανείς έτσι μετατροπές σε θρησκευτικά σύμβολα χωρίς ουσιαστική αιτία. Τα σύμβολα αυτά έχουν φυσικά αξία και δεν αποτελούν τυχαία κατασκευάσματα. Ο θρησκευτικός χώρος είναι γενικά πολύ ευαίσθητος, χρειάζεται προσεκτικούς χειρισμούς και όχι πειραματισμούς που αποσκοπούν στην ισοπέδωση του συμβολικού του κεφαλαίου. Ενδέχεται όμως κάποιο σύμβολο να απολέσει όντως τη σημασία του και τότε να παρουσιασθεί η ανάγκη προσαρμογής, αλλαγής ή και κατάργησής του. Η διαδικασία αυτή είναι εξαιρετικά λεπτή. Η πρόσφατη κρίση μεταξύ κρατικής και εκκλησιαστικής ηγεσίας για το θέμα των ταυτοτήτων μαρτυρεί την έλλειψη τέτοιων καταλλήλων χειρισμών. Αναμφίβολα η αναγραφή του θρησκεύματος στις ταυτότητες δεν είναι ένα απόλυτο sine qua non για την ελλαδική Ορθοδοξία. Με γνήσια εκκλησιαστικά κριτήρια, η Ορθόδοξη ιδιότητα δεν καθορίζεται διά μέσου της αναγραφής της ή μη στις αστυνομικές ταυτότητες. Από την άλλη πλευρά, οιαδήποτε κρατική πρωτοβουλία στο παρόν θέμα θα έπρεπε να συνυπολογίσει πρώτα πολλούς παράγοντες (π.χ. τις παραδοσιακές ευαισθησίες του Ορθοδόξου χώρου) για την αποφυγή πολώσεων. *

* Ο κ. Βασίλειος Ν. Μακρίδης είναι καθηγητής Θρησκειολογίας και Ορθοδόξου Χριστιανισμού στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου της Ερφούρτης (Γερμανία).

Δημοσιεύθηκε στο Βήμα την 07/01/2001

Advertisements
This entry was posted in Βασίλειος Ν. Μακρίδης and tagged , , , . Bookmark the permalink.

2 Responses to Τα θρησκευτικά σύμβολα και ο κίνδυνος της απολυτοποίησης

  1. Ο/Η delta-kapa λέει:

    Διαλέγω αυτή τη καταχώρηση για να βάλω εδώ ένα σύνδεσμο προς το δικό μου γενικό blog. Η θεματολογία εδώ στη «Μέσα Ελλάδα» είναι πολύ ενδιαφέρουσα και επειδή με απασχολεί χάρηκα για την ανακάλυψη. Βρέθηκα εδώ μέσω ενός σχόλιου του Λεωνίδα στην καλύβα ψηλά στο βουνό, Σεπτεμβρίου 10, 2010 στο 2:42 μμ .
    Στο boat δεν θα βρει κανείς προσεχτικά γραμμένα άρθρα από ανθρώπους που αφιέρωσαν τη ζωή τους στο φαινόμενο της «ελληνικής παρακμής». Θα βρει όμως μερικούς απλούς λαϊκούς συλλογισμούς που βγαίνουν από την άρνηση στη μαρμαρωμένη ελληνική στάση απέναντι στο παρελθόν και το μέλλον. Ορίστε μερικές καταχωρήσεις με το σημάδι «ελληνική παρακμή» από το boat.

  2. Ο/Η Λεωνίδας λέει:

    Χαίρομαι κ. Δέλτα-Κάπα που βρίσκετε ενδιαφέροντα άρθρα στο blog «Μέσα Ελλάδα». Νομίζω ότι αξίζει κανείς να εστιάσει στο φαινόμενο της ελληνικής παρακμής».

    Η διατύπωσή σας «άρνηση στη μαρμαρωμένη ελληνική στάση απέναντι στο παρελθόν και το μέλλον» είναι ιδιαίτερα οξεία και αρκετά λεπταίσθητη.
    Ελπίζω να σας αρέσουν κι άλλα κείμενα στο blog μου είτε από όσα είναι ήδη αναρτημένα είτε απ’ όσα θα αναρτηθούν στο μέλλον.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s