Τὰ ἐκ τῆς ὀλιγαρχίας δεινὰ

Το παρακάτω κείμενο είναι απόσπασμα από το έργο του Δημήτριου Βερναρδάκη (1833-1907) Καποδίστριας και Όθων. Πρώτη του έκδοση έγινε, με τον τίτλο Επιστολιμιαία βιβλιοκρισία, το 1875 στη Νέα Ημέρα της Τεργέστης ως κριτική των Ιστορικών Αναμνήσεων του Νικόλαου Δραγούμη. Επωνύμως και με τον τίτλο Καποδίστριας και Όθων συμπεριελήφθη στην τέταρτη έκδοση των Ιστορικών Αναμνήσεων. Στο συγκεκριμένο απόσπασμα ο Βερναρδάκης αποτυπώνει τις πολιτικές λειτουργίες της εισαγωγής συντάγματος στις τάξεις των επαναστατημένων Ελλήνων. Θεωρεί μάλιστα ότι το Σύνταγμα εξυπηρετούσε τις επιδιώξεις της εγχώριας ολιγαρχίας.

Ο τίτλος της ανάρτησης προέρχεται από τον υπότιτλο ενότητας του έργου του Βερναρδάκη, χωρίς φυσικά να εξαντλείται στο παρατιθέμενο απόσπασμα η σχετική ενότητα.

Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς στην μελέτη του Κοινωνική ανάπτυξη και κράτος. Η συγκρότηση του δημόσιου χώρου στην Ελλάδα (εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 19997 σημειώνει: «Μετά την αποτυχία τους να μετατραπούν σε μεγαλοκτηματίες ή να διαιωνίσουν τη δύναμή τους σαν πασάδες ή μπέηδες «κληρονομικώ δικαιώματι», οι παραδοσιακοί πρόκριτοι υποχρεώθηκαν να αντιμετωπίσουν το άμεσο πρόβλημα της διαδοχής τους, δηλαδή της αναπαραγωγής της ταξικής τους δύναμης…Το κύριο «κεφάλαιο» που τους έμενε ήταν το συνεχιζόμενο προσωπικό και οικογενειακό τους κύρος. Ο  ηγετικός ρόλος που εξακολούθησαν να διαδραματίζουν κατά τον αγώνα τους είχε επιτρέψει να διατηρήσουν την επιρροή τους στο πολιτικό επίπεδο» (σελ. 282 και 283 αντίστοιχα). Ενώ στα επόμενα θα επισημάνει: «Η επανάσταση του 1843 και η εγκαθίδρυση της συνταγματικής μοναρχίας αποτελεί την ουσιαστικότερη πολιτική νίκη των προεστών, που αντισταθμίζει σε μεγάλο βαθμό την ήττα τους όσον αφορά το ζήτημα της γαιοκτησίας». (στο ίδιο, σελ. 287).

Η παραπάνω διάσταση της εισαγωγής συντάγματος στο νεοελληνικό κράτος μπορεί να ιδωθεί συμπληρωματικά με μιαν άλλη διάσταση που επισημαίνει ο Παναγιώτης Κονδύλης: «Η εισαγωγή του βασιλευομένου κοινοβουλευτισμού στη χώρα, και μάλιστα πάνω στη βάση της καθολικής ψηφοφορίας, δεν υπήρξε αναγκαία και αναπόδραστη απόρροια εσωτερικών διεργασιών, αλλά κατά πρώτο λόγο η απάντηση των Δυτικών Δυνάμεων στην ανυπακοή της οθωνικής κυβέρνησης σε κρίσιμα θέματα εξωτερικής πολιτικής (υποστήριξη των αλυτρώτων (κτλ) και συνάμα το μέσο, με το οποίο οι Δυνάμεις αυτές φαντάζονταν ότι στο εξής θα μπορούσαν να ασκήσουν πιο τελέσφορα την επιρροή τους» (Παναγιώτης Κονδύλης, Η καχεξία του αστικού στοιχείου στη νεοελληνική κοινωνία και ιδεολογία, στο Η παρακμή του αστικού πολιτισμού, σ. 20)

Στα επόμενα, ο Βερναρδάκης, με τρόπο γλαφυρό και ακριβολόγο, θα αναπαραστήσει την χρήση του συντάγματος κατά τη διάρκεια του Αγώνα του 1821 ως όπλου επιβολής των προυχόντων.

Η αντιγραφή έγινε από την έκδοση των εκδόσεων Γαλαξίας – Ερμείας.

Οι αριθμοί στις αγκύλες αντιστοιχούν προς τους αριθμούς των σελίδων της έντυπης έκδοσης.

[52] Ἐπί Τουρκοκρατίας οἱ προὔχοντες ἦσαν κάτοχοι ἀσφαλεῖς σχεδὸν καὶ ἀνενόχλητοι τῆς ἀρχῆς. Συμμαχοῦντες μετὰ τῶν [53] ἀρχιερέων καὶ κολακεύοντες τοὺς Τούρκους, οὐδένα διέτρεχον κίνδυνον περὶ τῆς θέσεώς των. Ἡ συναίσθησις αὕτη, συντρεχούσης καὶ τῆς χριστιανικωτέρας τῶν τότε χρόνων ἀνατροφῆς καὶ τῶν πατριαρχικωτέρων ἠθῶν, καθίστα ἐνίοτε τοὺς προὔχοντας, τοὺς φύσει τουλάχιστον ἐξ αὐτῶν χρηστοτέρους, ἠπίους καὶ σώφρονας τῆς ἐξουσίας αὐτῶν διαχειριστάς, ἡ δ’ ἄλλως ἀχώριστος ἀπ’ αὑτῶν ἰδιοτέλεια καὶ φιλαρχία ἐμετριάζετο ὁπωσοῦν, καὶ μάλιστα ὁσάκις ἐκτὸς τούτων συνέπιπτε νὰ ἐπαγρυπνῇ ἐπ’ αὐτῶν καὶ Τοῦρκος ἐξουσιαστής, ὄχι τόσον εὐδιάθετος νὰ ἀφίνῃ τὸν λαὸν ἕρμαιον ἀπροστάτευτον τῆς ἰδιοτέλείας των. Ἐν τῇ νέᾳ ὅμως τάξει τῶν πραγμάτων τῆς μὲν τουρκικῆς ἐξουσίας ἡ  ἐπαγρύπνησις ἤρθη ὅλως, οἱ δὲ προεστοὶ διὰ τοῦ μαυροκορδατικοῦ Συντάγματος, κύριοι τῶν πραγμάτων γενόμενοι, κατέστησαν πράγματι ἀνεύθυνον ὅλως τὴν ὀλιγαρχικήν αὐτῶν ἐξουσίαν. Εἰσέπραττον τὰ δημόσια χρήματα καὶ ἐσπατάλων αὐτὰ εἰς τὰ ἴδια πάθη καὶ συμφέροντα, οὐδέποτε οὔτε δυνηθέντες οὔτε θελήσαντες νὰ δώσωσι λογαριασμόν. Ἐν ὧ λοιπὸν ἐπὶ Τουρκοκρατίας οἱ ὀλιγαρχικοί οὗτοι ἐθεώρουν κατ’ ἔτος τοὺς λογαριασμούς, καὶ δὲν ἠδύναντο νὰ πράξωσιν ἄλλως, διότι ὑπῆρχε πάντοτε ἀνοικτὴ ἡ πρὸς τὸν Τοῦρκον διοικητήν ὁδός, ὅστις ἑκόντας ἄκοντας τοὺς ἠνάγκαζεν εἰς τοῦτο, ἐπὶ τῆς ἐπαναστάσεως  οὐδέποτε ἔδωκαν λογαριασμόν, ἔστω καὶ εἰκονικὸν ὅλως καὶ τυπικὀν· ἡ δὲ συνταγματικὴ αὕτη πρόοδος, εἰ καὶ κατ’ ἄλλον τρόπον καὶ ὑπὸ διάφορον πρόσχημα, ἐπικρατεῖ, ὡς γνωστόν, καὶ μέχρι τῆς σήμερον. Τὶς τοῦ λοιποῦ ἠδύνατο ἤ ἐτόλμα νὰ κατηγορήσῃ τοὺς ὀλιγαρχικούς ἐπί σφετερισμῷ ἤ καταχρήσει, ἀφ’ οὗ ἧσαν πληρεξούσιοι ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους, φρουροἰ τῶν δικαιωμάτων καὶ ἐλευθεριῶν τοῦ λαοῦ, Κέρβεροι τοῦ Συντάγματος; Πρὸς τίνα δὲ ἠδύνατο νὰ ἐγκαλέσῃ τις αὐτούς, ἀφ’ οὗ αὐτοὶ ἧσαν τὸ ἄλφα καὶ τὸ ὠμέγα τῆς συνταγματικῆς πολιτείας, ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ τέλος τῆς νέας ταύτης «ἐλευθέρας Κερκύρας», ἡ πηγή, ἐξ [54] ἧς ἐπήγαζε, καὶ ἡ καταβόθρα, εἰς ἥν κατεβυθίζετο πᾶσα δικαιοσύνη; Ἐν τούτοις ὅμως πᾶσι τὸν λογαριασμὸν ἔκαμαν οἱ ὀλιγαρχικοὶ ἄνευ τοῦ ξενοδόχου, κατὰ τὸ παροιμιῶδες λόγιον. Ναὶ μέν, οἱ στρατιωτικοὶ παρηγκωνίσθησαν ὑπὸ τῶν εἰς Ἐπίδαυρον συνελθόντων καὶ νομοθετήσαντων συνταγματικῶν· ἀλλ’ ἀπῃτεῖτο μεγάλη εὐπιστία καὶ ἀπλοϊκότης διὰ νὰ ἐλπίσωσιν, ὅτι τὸ χαρτίον ἐκεῖνο τῆς Ἐπιδαύρου ἔμελλε τὴν μὲν προσοδοφόρον ἀρχὴν νὰ ἐξασφαλίσῃ διαρκῶς    καὶ ἀνενοχλήτως εἰς τὰς χεῖράς των, τοὺς δε στρατιωτικοὺς νὰ καθυποτάξῃ εἰς τὰ κύματά των. Ἡ ἀντίδρασις ἔμελλε νὰ ἐπέλθῃ ἀργὰ ἤ ἐγρήγορα, ὡς καὶ πράγματι ἐπῆλθε. Καὶ τῳόντι, πῶς ἧτο δυνατόν – δια νὰ μεταχειρισθῶμεν τετριμμένην τινὰ ἔκφρασιν ἥτις, κληρονόμημα τῶν χρόνων ἐκείνων  γνήσιον, εἶναι μὲν ὑλικὴ καὶ χυδαία, ἀλλὰ δι’ αὐτὸ τοῦτο καὶ χαρακτηρίζει κάλλιστα τὰ οὐσιωδῶς ὑλικὰ και χυδαῖα συμφέροντα, ὅσα ὑφεῖρπον λανθάνοντα ὑπὸ τὸν  κατ’ ἐπιφάνεια ἰδανικὸν ἐκεῖνον καὶ ἀκραιφνῆ περὶ τῶν συνταγματικῶν ἐλευθεριῶν ἀγῶνα – πῶς ἦτο δυνατόν, οἱ ἄνδρες οὗτοι οἱ στρατιωτικοί, ἡ μόνη και πραγματική δύναμις τῆς ἐπαναστἀσεως, νὰ στρώσωσιν αὐτοὶ ἐξ ἱδίων τὴν τράπεζαν, καὶ ἔπειτα ἀποκλεισθέντες ἐξ αὐτῆς, νὰ βλέπωσιν ἥσυχοι καὶ ἀπαθεῖς τοὺς ἄλλους συμποσιάζοντας και κραιπαλῶντας ἐκ τοῦ ἱδρῶτος αὐτῶν καὶ τοῦ αἵματος; Τοῦτο ἧτο ἀνθρωπίνως ἀδύνατον, πολύ δὲ πλέον ἀδύνατον ἀπέβαινε δι’ ἀνθρώπους, ὁποῖοι οἱ περὶ τὸν Κολοκοτρώνην. Ἐπειδὴ δὲ οἱ ὀλιγαρχικοὶ ἧσαν ἀποφασισμένοι τὰ πάντα μᾶλλον νὰ τολμήσωσι παρὰ ν’ ἀποβάλωσι τὴν ἀρχήν, ἡ πάλη ἧτο ἀναπόφευκτος.

Hinc illae lacrymae! Ἡ ρῆξις ἐπῆλθε, καὶ ὁ ἐμφύλιος πόλεμος διεσπάραξε τοὺς τέως κατὰ τῶν Τούρκων ἀγωνιζομένους Ἕλληνας εἰς δύο ἀντίπαλα στρατόπεδα. Δὲν ἐπιχειρῶ νὰ ἐξιστορήσω τὰ γεγονότα, ὡς πασίγνωστα. Τὸ ἀποτέλεσμα ἧτο ἡ εἰς ἐμφυλίους πολέμους καὶ σπαραγμούς κατανάλωσις τῶν ἐθνικῶν εἰσοδημά-[55] των καὶ τῶν ἐθνικῶν δυνάμεων, ἡ παρακμὴ καὶ κατάπτωσις τοῦ ἀγῶνος, καὶ ἐπὶ τέλους ὁ θρίαμβος τῶν Αἰγυπτίων. Ἐὰν θέλῃς πρόσθες εἰς ταῦτα καὶ την ὑποσημείωσιν, ὅτι ὁ μὲν εὐγενὴς καὶ ἡρωικὸς Ὑψηλάντης, ὁ ἀείποτε κατὰ την ὥραν τοῦ κινδύνου εὑρισκόμενος εἰς τὴν θέσιν του πρῶτος ἀπέναντι τοῦ ἐχθροῦ, ἀπεστερήθη τὰ πολιτικὰ του δικαιώματα ὑπ’ αὐτῶν  ἐκείνων τῶν ἀνάνδρων, ὅσοι ἐγκαταλείποντες ὄχι τὴν στρατιωτικήν, ἀλλὰ τὴν πολιτικήν των θέσιν, κατά τὴν ὥραν τοῦ κινδύνου, καὶ διασώζοντες τὸ σαρκίον των εἰς τὰ πλοῖα, συνήρχοντο ἔπειτα εἰς τὰ συνταγματικά των ἐργαστήρια, διὰ νὰ ἐκδίδωσιν ἀτιμωρητὶ τοιαύτας ἀτιμωτικὰς ἀποφάσεις. Ὁ δὲ Κολοκοτρώνης αὐτὸς συνελήφθη  καὶ ἀπήχθη εἰς Ὕδραν, ὅπου ἐφυλακίσθη. Ναὶ φίλτατε, καθ’ ὅν χρόνον ὁ Ὀδυσσεὺς Ἀνδρούτσου προσήγγιζεν εἰς τὸ εἰμαρμένον αὐτῷ ἐπὶ τῆς Ἀκροπόλεως τῶν Ἀθηνῶν τέλος, ὁ Κολοκοτρώνης, ὁ έκ τοῦ μηδενὸς σχεδὸν πλάσας καὶ δημιουργήσας και συντηρήσας μετ’ ἐπιμονῆς καὶ δεξιότητος δαιμονίας τὴν στρατιωτικὴν δύναμιν τῆς μεγάλης διὰ τὸν ἑλληνικὸν ἀγῶνα ἀκροπόλεως, τῆς Πελοποννήσου, ἤτοι τὸν κυριώτατον πυρῆνα τῆς κατὰ ξηρὰν δυνάμεως, ὁ δαφνοστεφής κατατροπωτὴς τοῦ Δράμαλη, τὸ καύχημα καὶ εἴδωλον τοῦ λαοῦ, ὁ δημοφιλέστατος «γέρος», ἐρρίφθη εἰς τὸ δεσμωτήριον ὡς κακοῦργος, χωρὶς κἄν νὰ δικασθῇ καὶ ἀπολογηθῇ, ὅπως αὐτὸς, οἴκοθεν προσελθὼν εἰς τὴν κυβέρνησιν, ἐζήτει. Εἶναι δὲ θαῦμα πῶς, μεθ’ ὅσα, ὡς λέγεται, ἐσκευωρήθησαν τότε ὅπως δολοφονηθῇ, καὶ ἐσώθη. «Συντάγματος δ’ έτελείωτο βουλὴ!». Αἱ ἀποτυχίαι, αἱ σφαγαὶ καὶ αἰχμαλωσίαι λαῶν, αἱ καταστροφαὶ καὶ ἐρημώσεις χωρῶν, ἡ ἀπογοήτευσις, ὁ κάματος, καὶ ἡ φοβερωτέρα τῶν ἀναρχιῶν, ὅσας εἶδόν ποτε οἱ λαοὶ ἐκεῖνοι, ἰδοὺ τὰ ἄμεσα καὶ ἔμμεσα ἀποτελέσματα τῶν συνταγματικῶν ἐλευθεριῶν, μὲ ὅσας ἐπροίκισε τὴν ἐπαναστατήσασαν Ἑλλάδα ἡ φιλαρχία καὶ ἰδιοτέλεια τῶν πολιτικῶν καὶ ἡ σχολαστικότης τῶν λογιοτάτων.

counter for wordpress

Advertisements
This entry was posted in Δημήτριος Βερναρδάκης and tagged , , , , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s