Η Φόνισσα στον ορίζοντα της ατομικότητας

Το κείμενο που ακολουθεί είναι του Αντώνη Ζέρβα και δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Καθημερινή την 18/02/2001 για τα εκατόν πενήντα χρόνια από τη γέννηση του Παπαδιαμάντη. Εφέτος κλείνουν εκατό χρόνια από τον θάνατό του.

Αναδημοσίευσή του έγινε στο τόμο Μεταθυμικά (Ίνδικτος Αθήναι 2006) όπου έχουν συλλεχθεί κείμενα του ίδιου συγγραφέα που δημοσιεύθηκαν την περίοδο 1999-2004.

Οι αριθμοί στις αγκύλες αντιστοιχούν στον αριθμό των σελίδων της έντυπης έκδοσης του παραπάνω τόμου.

[83] Τίποτε δεν θα μπορούσε να μιλήσει καλύτερα για τη διάρκεια του Παπαδιαμάντη στη γλώσσα μας από μια νέα εκτύπωση της «Φόνισσας». Kαι τίποτε δεν θα μπορούσε να αποτίσει ειλικρινέστερο φόρο τιμής στη μνημειώδη έκδοση των Απάντων του Παπαδιαμάντη που οφείλουμε στον κ. Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλο και στις εκδόσεις Δόμος, από την επέκδοση της «Φόνισσας» με πρόλογο και φροντίδα του Σταύρου Ζουμπουλάκη (Εστία 2001).

Επέκδοση σημαίνει να υιοθετείς τη φιλολογική έκδοση ενός κειμένου και συνεπώς να διατρανώνεις επωνύμως την αυθεντία του επιμελητή. Kαι σε ό,τι αφορά τον Παπαδιαμάντη τουλάχιστον, αδιαμφισβήτητη αυθεντία είναι πλέον ο Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος, τόσο με τη φιλολογική όσο και με την ευρύτερη πνευματική έννοια.

Δεν χρειάζεται να είσαι βιβλιόφιλος για να νιώσεις την ιδιαίτερη τέρψη που χαρίζει αυτός ο νέος, κομψός, αυστηρός και χρηστικός τόμος της Φόνισσας. Όσο θα παράγονται βιβλία στον τόπο μας, η σειρά της Νεοελληνικής Πεζογραφίας θα παραμείνει ένας από τους βασικούς διαμεσολαβητές της αυτοκατανόησής μας.

[84] Kαί πράγματι, τι άλλο είναι κατά βάθος η λογοτεχνία, αν όχι ο καθρέφτης ενός λαού; Kαι πού αλλού φανερώνεται και συνειδητοποιείται η βαθύτερη ουσία της υπάρξεως, αν όχι στη λογοτεχνία; Πόσο μάλλον όταν ο Παπαδιαμάντης αποτελεί τη μόνιμη μαρτυρία ενός νικημένου κόσμου που δεν αναγνωρίζει τον νικητή του. Για τούτο και η σύγχρονη συνείδηση θα ανακυκλώνεται ακατάπαυστα μέσα στη μαρτυρία του κόσμου αυτού που αποτελεί ένα είδος αρχετυπικής κοινωνίας. Συμβαίνει εδώ ό,τι και με την κοινωνία του Ομήρου. Όσο μεγαλύτερη είναι η ηδονή που μας προξενεί η ιστορική ετερότητα, τόσο βαθύτερα νοιώθουμε τη συνάφειά μας με το αρχέγονο. Διότι, παρά τις αποκαλύψεις περί τέλους της ιστορίας και ολοκλήρωσης του ανθρώπου, το άτομο εξακολουθεί να μένει ανικανοποίητο, αναζητώντας παντοιοτρόπως την αυθυπέρβασή του. Ετσι η ιστορία συνεχίζεται με λιγότερες ψευδαισθήσεις μεν, αλλά με μεγαλύτερη κατανόηση της αλήθειας ότι καμία σύνθεση ή ολοκλήρωση δεν είναι εφικτή εντός της ιστορίας. Αρα και το τελειοποιήσιμο της ανθρώπινης ύπαρξης αποβαίνει λόγος αργός.

Αυτό νομίζω είναι κατ’ ουσίαν το πνευματικό μάθημα του Παπαδιαμάντη και από εδώ απορρέει η βαθιά του απαισιοδοξία. Το μόνο αντιφάρμακο, οι μόνες στιγμές αληθινής παραμυθίας είναι η εορτή με τις διάφορες λατρευτικές της εκφάνσεις και η ανάμνηση των παιδικών χρόνων. Τα ίδια δηλαδή πάνω κάτω με αυτά που ζούμε σήμερα, έστω κι αν [85] χάθηκε οριστικά η σωτήρια κοινότητα του αριστοτελικού ήθους και της λατρευτικής επανάληψης. Σωτήρια, όχι γιατί μεταμόρφωνε διά μαγείας το κακό σε καλό, αλλά γιατί συντηρούσε τη συλλογική ελπίδα σ’ ένα επέκεινα, απαραίτητη προϋπόθεση του οποίου ήταν αυτό που στη γλώσσα του Παπαδιαμάντη ονομάζεται υπηρεσία. Αλλά υπηρετώ σημαίνει επίσης ότι εργάζομαι για κάποιον άλλον και επομένως ότι έρχομαι σε αντίθεση με το ένστικτό μου που με ωθεί στην ικανοποίηση των προσωπικών αναγκών. Εξ οὗ η δυσφορία, η γκρίνια, η βαρυθυμία, το αλληλοφάγωμα. Από την άποψη αυτή, ο κόσμος του Παπαδιαμάντη δεν είναι μόνον αποπνικτικός. Είναι ταυτοχρόνως και απολύτως αντιιδεαλιστικός. Πλην όμως στην αφιλάρεσκη αναπαράσταση του κόσμου αυτού τίθεται ακριβώς το βασανιστικό ερώτημα της αγάπης, δηλαδή της απόλυτης αξίας στον άνθρωπο γι’ αυτό που είναι και όχι γι’ αυτό που πράττει.

Μολαταύτα, ο σημερινός αναγνώστης αναρωτιέται: πώς δικαιολογείται το γεγονός ότι ενώ ο Χριστιανισμός φέρνει το ιστορικό γίγνεσθαι και την ιδέα της ατομικότητας, εντούτοις στο έργο του Παπαδιαμάντη δεν υπάρχουν ελεύθερα και συνειδητά άτομα, πρόθυμα να αναλάβουν την ευθύνη των πράξεών τους και να λογοδοτήσουν γι’ αυτές; Οι ήρωές του είναι αλλά ποτέ δεν γίνονται. Με άλλα λόγια, αν η ατομικότητα είναι η σύνθεση του επιμέρους και του καθολικού, δηλαδή η απόλυτη αξία που πραγματώνεται σε ένα ιδιαίτερο και ξεχωριστό ον το οποίο, ως [86] απόλυτη αξία, αναγνωρίζεται καθολικώς, και αν η σύνθεση αυτή συντελέσθηκε στον Θεάνθρωπο, τότε γιατί κανένας από τους ήρωες του Παπαδιαμάντη δεν απεικονίζεται ως ελεύθερη, ατομική κίνηση ούτε καν προς τη θέωση; Τι είδους χριστιανός συγγραφέας είναι ο Σκιαθίτης διηγηματογράφος, ο οποίος στερεί την ελευθερία από τα πρόσωπά του; Δικαίως λοιπόν ο Στ. Ζουμπουλάκης επισημαίνει στον Πρόλογό του: «Αν δεν υπήρχε η Φόνισσα, το έργο του Παπαδιαμάντη θα έμενε λειψό».

Για να κατανοηθεί με σαφήνεια η προοπτική της «Φόνισσας», πρέπει όντως να αναγνωσθεί μετά τη «Θητεία της Πενθεράς» (1902). Πρόκειται για τη θλιβερή ιστορία της Χαρμολίνας, η οποία δεν έπαψε σε όλη τη ζωή της να υπηρετεί τους άλλους. Τόσο που αγανακτισμένη στο τέλος, θα ξεσπάσει: «Δεν γινόμουν καλόγρια!» Kαι ο αφηγητής διευκρινίζει κοφτά: «Δυστυχώς δεν υπήρχον πλέον ούτε γυναικεία μοναστήρια εις την Χώραν». Η Χαρμολίνα είναι η παθητική πλευρά, η ηθογραφική διάσταση της Φόνισσας. Η γυναίκα των «συνήθων αμαρτημάτων», της ανάγκης και της υπηρεσίας που λίγο θα ξεχώριζε από το κοινό βόσκημα, αν δεν υπήρχε ο άλλος κόσμος, η δικαίωση της υπηρεσίας, επίγεια προτύπωση του οποίου είναι το μοναστήρι. Ώστε δεν είναι τυχαίο, αν ο Παπαδιαμάντης δεν χάνει ποτέ την ευκαιρία να τονίσει τη ριζική αντίθεση μεταξύ κοινότητας και συμβατικής κοινωνίας, της «μεγάλης κεντρικής γαστέρας» της «ώτα ουκ έχουσας». Ούτε [87] είναι τυχαίο ότι οι εκπρόσωποι του ανεξάρτητου Ελληνικού βασιλείου απεικονίζονται ως καρικατούρες ανθρώπων, ως ανέκφραστοι πλην αλύγιστοι φορείς διαταγών. Η δήθεν ατομική ελευθερία τους δεν γνωρίζει την εσωτερική σύγκρουση. Αντίθετα, οι άνθρωποι της αποπνικτικής κοινότητας μπορούν να αντέξουν τα θανάσιμα αμαρτήματα της Φραγκογιαννούς, επειδή διέπονται από την ιδέα ότι ο άνθρωπος είναι αυτό που είναι και όχι αυτό που γίνεται με τις πράξεις του. Αλλά το να είσαι, έστω και ασυνειδήτως, δεν απαιτεί λιγότερη ελευθερία από το να γίνεις.

Ιδού λοιπόν μια απωθητική αλλά θεληματική γερόντισσα που στα τέλη του βίου της, αποφασίζει να διακινδυνεύσει όχι μόνο τη ζωή της για έναν σκοπό που ξεπερνάει τις βιοτικές ανάγκες του καθενός, αλλά την ίδια τη σωτηρία της ψυχής της. Εδώ, κατά τη γνώμη μου, έγκειται η μοναδικότητα αυτού του «κορυφαίου κειμένου» της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Το γεγονός ότι η Φόνισσα, αφού συγκεφαλαιώσει μέσα της το νόημα της υπηρεσίας, αποφασίζει να δράσει, να επέμβει στον κόσμο της κοινότητας, καταδεικνύει μιαν ασυνείδητη μεν, πλην αντιχριστιανική στάση, που σέρνει τις ρίζες της στην ιδιάζουσα οικογενειακή της παράδοση. Το μυθιστόρημα άλλωστε αρχίζει με μιαν αναδρομή στο κυνηγητό της μάνας και τελειώνει με το κυνηγητό της κόρης. Εδώ όπως και παντού στον Παπαδιαμάντη, το άτομο δεν υφίσταται αφ’ εαυτού, αλλά μόνο διά της γενεολογίας του. Εξ οὗ και το κράτος της αμαρτίας.

[88] Kόρη μάγισσας, η Φραγκογιαννού είναι γιάτρισσα, διαιωνίζει δηλαδή μία από τις τεχνικές της μαγείας. Πρόγονος της επιστήμης, η μαγεία έχει να κάνει με τη βελτίωση του εδώ και του τώρα, τη μεταμόρφωση του δεδομένου. Ο χριστιανός αντιθέτως αδιαφορεί για τη βελτίωση των πραγμάτων. Υπομένει και ελπίζει. Η υπομονή και η ελπίδα έχουν τη μορφή της υπηρεσίας. Kαί η υπηρεσία, καλώς ή κακώς, είναι το μόνο αντίδοτο στο επώδυνο αίσθημα της μόνιμης ανεπάρκειας μέσα στην οποία ζει η κοινότητα. Άρα κάθε πράξη που αποσκοπεί στη θεραπεία της ανεπάρκειας είναι ουσιαστικώς αντιχριστιανική, διότι προϋποθέτει την άμεση ικανοποίηση των επιθυμιών του ατόμου.

Διά των φονικών της πράξεων, η παιδοκτόνος θέτει σε αμφισβήτηση την έννοια της υπηρεσίας και συνεπώς το χριστιανικό σύμπαν. Kαί διά της ηδονικής αυτής αμφισβητήσεως, διανοίγεται ο ορίζοντας μιας αυθεντικής ατομικότητας που επιδιώκει την προσωπική ελευθερία μέσω της ριζικής αρνήσεως του δεδομένου κόσμου.

Η κοινότητα είναι ο οργανωμένος κόσμος που μας δίνεται ανεξαρτήτως της θελήσεώς μας. Είναι δηλαδή η οργανωμένη επέκταση της οικογένειας, το χώμα, το αίμα και η φυλή. Το Εγώ και ο Αλλος είναι καθ’ όλα ομόχρονοι. Τίποτε δεν έρχεται να διαταράξει την αιώνια συζυγία τους. Από αυτήν την κοινότητα του κυκλικού χρόνου, η οποία την εποχή κιόλας του Παπαδιαμάντη αποτελούσε φθίνον παρελθόν, [89] έπρεπε να προκύψουν οργανικά τα νέα προβλήματα που θα αντιμετώπιζε ο Νεοέλληνας ως προς τον εαυτό του και ως προς τον άλλον. Οργανικά και όχι μιμητικά, όπως τονίζει ο K. Παπαγιώργης στην ωραία μονογραφία του για τον Παπαδιαμάντη (Kαστανιώτης 1997). Μέσα από τα όρια του «Kοινωνικού μυθιστορήματος», μεγαλειώδης ειρωνεία του Σκιαθίτη προς κάθε μέλλοντα χρόνο, το ερώτημα της ανθρώπινης φύσης υποβάλλεται στη βάσανο των κοινωνικών συνθηκών και οι κοινωνικές συνθήκες αποδεικνύονται ανενεργοί. Ξεπηδάει όμως απροσδόκητα όλο το μυστήριο της ανθρώπινης ελευθερίας. Αν η κοινότητα πέφτει μικρή μπροστά σ’ αυτήν την αποκάλυψη, η συμβατική κοινωνία δεν έχει να προτάξει τίποτε περισσότερο από διαδικασίες. Έτσι ασυνειδητοποίητη, η Φόνισσα παραμένει σκιερή, αδιάφανη, θαμπή όπως ακριβώς η αδυσώπητη ύπαρξη του κακού που είναι δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να διακριθεί από την ελευθερία της ανθρώπινης επιθυμίας. «Ω, να το προικιό μου!», είναι οι τελευταίες λέξεις τη Φραγκογιαννούς. Λέξεις πολυσήμαντες και γι’ αυτό ανοιχτές προς πάσαν κατεύθυνση.

Άλλα κείμενα για τον Παπαδιαμάντη στο παρόν ιστολόγιο:

Κώστας Κουτσουρέλης, Η Δύση και η Καθ’ ημάς Ανατολή

Χρήστος Βακαλόπουλος, Η ιερή μελωδία της πραγματικότητας

Ένα σύντομο απόσπασμα από άρθρο του Παπαδιαμάντη στην ανάρτηση με τίτλο: ένα κείμενο του 1896 σε μέρες σαν κι αυτές.

counter for wordpress

Advertisements
This entry was posted in Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Αντώνης Ζέρβας and tagged , , , , , , , , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s