Το όραμα του Κοραή για μια νέα Ελλάδα

Στα επόμενα ακολουθεί συνέντευξη του Πασχάλη Κιτρομηλίδη στον Σπύρο Γιανναρά η οποία δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή την 15 Μαΐου 2011. Η εισαγωγή και τα ερωτήματα του Γιανναρά έχουν χρωματιστεί με μπλέ χρώμα, ώστε το όλο κείμενο να  είναι ευανάγνωστο.

 

Ο καθηγητής Π. Κιτρομηλίδης υπενθυμίζει τον ρόλο του ως κοινωνικού αναμορφωτή

Συνέντευξη στον Σπύρο Γιανναρά

Τη λησμονημένη αντίληψη του Κοραή πρωτίστως ως κοινωνικού αναμορφωτή με μεγάλο καημό για την πνευματική ανασυγκρότηση του Ελληνισμού στα πρότυπα του Διαφωτισμού προσπαθεί να υπενθυμίσει ο καθηγητής πολιτικών επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών, Πασχάλης Κιτρομηλίδης. Mε αφορμή την κυκλοφορία από τις εκδόσεις της Οξφόρδης των πρακτικών του συνεδρίου με θέμα «Κοραής και Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός» που πραγματοποιήθηκε το 2007 στο Μονπελιέ και επιμελήθηκε ο ίδιος, ο διευθυντής του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Ερευνών του ΕΙΕ μιλάει για τις αιτίες της αποτυχίας εφαρμογής του Διαφωτισμού στη σύγχρονη Ελλάδα, εξοργίζεται με τον επικριτή του Κοραή, βυζαντινολόγο Στήβεν Ράνσιμαν και εξακολουθεί να οραματίζεται ένα σύγχρονο λειτουργικό ελληνικό κράτος που θα μετουσιώσει το μεγάλο μάθημα της ελληνικής κλασικής αρχαιότητας.

Αντικείμενο πολεμικής

– Τι καινούργιο κομίζει στις γνώσεις μας για τον Κοραή το βιβλίο που προέκυψε από το συνέδριο στο Μονπελιέ;

– Ο Κοραής, αν και είναι κατά τη γνώμη μου μια σημαντική μορφή του Διαφωτισμού και παρότι έχουμε το άγαλμά του έξω από το πανεπιστήμιο, έχει πλέον ξεχαστεί. Γι’ αυτό και στην εγκυκλοπαίδεια του Διαφωτισμού που κυκλοφόρησε στη Νέα Υόρκη το 2003 δεν υπάρχει λήμμα για τον Κοραή. Έτσι πήρα την πρωτοβουλία και μετά το συνέδριο του Διαφωτισμού στο Μονπελιέ το 2007 οργανώσαμε ένα στρογγυλό τραπέζι και στη συνέχεια βγάλαμε το βιβλίο με τις επιπλέον συμβολές. Eγώ αφιέρωσα τη ζωή μου στον άνθρωπο και αυτό θέλησα να δείξω σε αυτό το βιβλίο. Ότι ο Κοραής είναι κυρίως πολεμικά γνωστός. Δηλαδή γίνεται αντικείμενο πολεμικής από ανθρώπους που δεν τον έχουν διαβάσει. Κι αν τον διαβάσεις, ιδίως τα «Προλεγόμενα», ξεχωρίζεις έναν καημό για την ανασυγκρότηση του πνευματικού ελληνισμού και της Ελλάδας που είναι συγκλονιστικός.

Η σχέση με την Ευρώπη

– Αυτό όμως το ευρωπαϊκό πρότυπο, «εν έθνος Γραικογάλλων» για τον Κοραή, δεν είναι αυτό που σήμερα δοκιμάζεται, αν δεν αποτυγχάνει με την Ευρωπαϊκή Ενωση;

– Αποτυγχάνει η σχέση μας με την Ευρώπη, αποτυγχάνει το ελληνικό κράτος να διαχειριστεί αυτή τη σχέση. Δεν είναι μια αποτυχία συγκερασμού του πνευματικού πολιτισμού με τον ευρωπαϊκό πολιτισμό, στον οποίο ανήκει οργανικά, αλλά μια από τις πολλαπλές αποτυχίες αυτού του κράτους, το οποίο στρεβλώθηκε τόσο πολύ κατά τη διαμόρφωσή του από τη συνάντησή του με την παραδοσιακή ελληνική κοινωνία ώστε δεν μπόρεσε ποτέ να λειτουργήσει.

– Η σχέση με τη Δύση δεν βιώθηκε κυρίως ως αντιγραφή;

– Εξαρτάται από το πώς καταλαβαίνουμε και την πρωτοτυπία. Νομίζω ότι τα κείμενα του Διαφωτισμού, παρόλο που δεν έχουν θεωρητική πρωτοτυπία, είναι εκπληκτικά πρωτότυπα ως προς τη σύλληψη του ελληνικού προβλήματος. Βλέπουμε τη συγκλονιστική προσπάθεια να διατυπωθούν στην ελληνική γλώσσα από συγγραφείς πριν από τον Κοραή όπως ο Ιώσηπος Μοισιόδακας, πρωτόγνωρες για τους ίδιους έννοιες. Ο Μοισιόδακας είναι ο πρώτος που ασχολήθηκε να βρει το ελληνικό λεξιλόγιο για να εκφράσει αυτούς τους προβληματισμούς, ό,τι δηλαδή ονομάζουμε σήμερα «εκσυγχρονισμό», αλλά που για εκείνους είναι, ήταν πολύ πιο υπαρξιακή εμπειρία και ανάγκη. Είναι αυτό που λέει ο Μοισιόδαξ «η μάλλον επείγουσα χρεία της Ελλάδος». Να αναμορφώσουμε την παιδεία για να μπορέσουμε να βάλουμε τα θεμέλια μιας ελεύθερης κοινωνίας. αυτό προσπαθεί να κάνει και ο Κοραής.

– Μήπως το ότι αδυνατούμε να ξεπεράσουμε το ενδημικό πρόβλημα διαφθοράς και πελατειακών σχέσεων οφείλεται στην έλλειψη των προϋποθέσεων για τη δημιουργία ενός λειτουργικού κράτους στα πρότυπα του Διαφωτισμού;

Αποτυχία εφαρμογής

– Η απάντηση σε αυτό είναι η αποτυχία του Διαφωτισμού. Το όραμα ήταν να δημιουργηθεί ένα κράτος ευρωπαϊκού τύπου, φιλελεύθερο, ένα κράτος δικαίου. Γίνεται η επανάσταση, στήνεται αυτό το κράτος, κυρίως γιατί οι ξένες δυνάμεις υπολόγισαν πρώτον τα δικά τους συμφέροντα και δεύτερον τη μεγάλη σημασία της ελληνικής αρχαιότητας. Θέλουν να αποκαταστήσουν, επειδή αυτές είναι οι αξίες της παιδείας τους, και πολιτικά την κληρονομιά του ευρωπαϊκού κόσμου με τη δημιουργία μιας ελεύθερης Ελλάδας. Όμως μέσα σε αυτή την Ελλάδα, τα προτάγματα του Διαφωτισμού δεν ολοκληρώνονται διότι δεν ολοκληρώθηκε ο Διαφωτισμός ως κώδικας πολιτικών αξιών. Παρεισέφρησαν άλλοι παράγοντες όπως π.χ. ο αυταρχισμός που συνδέεται με τα εθνικιστικά ρεύματα του 19ου αιώνα που αλλοιώνουν την έννοια της ελευθερίας. Στον Κοραή η έννοια αυτή οριοθετείται με σαφήνεια κατά τα πρότυπα του Διαφωτισμού: Η ελευθερία του ατόμου με τα απαράγραπτα δικαιώματά του. Αυτό αποτελεί την ηθική καταξίωση της εθνικής ελευθερίας και όχι το αντίστροφο. Αυτό ακριβώς αντιστράφηκε μέσα στο ελληνικό κράτος, το οποίο με τις φαντασιώσεις της εξωτερικής επέκτασης ξεχνά αυτή την αρχέγονη προτεραιότητα της ατομικής ελευθερίας.

Ιδιοτέλειες της κοινωνίας

– Πώς εξηγείτε ότι άλλες χώρες που δοκιμάστηκαν πολύ χειρότερα από τον εθνικισμό δεν διέλυσαν το κράτος τους;

– Το κράτος το ελληνικό δημιουργήθηκε με πάρα πολλές στρεβλώσεις για να υπηρετήσει τις ιδιοτέλειες της κοινωνίας, το οποίο μπορώ να εξηγήσω μόνο με την αποτυχία της διάκρισης του δημόσιου από το ιδιωτικό. Αυτές οι ιδιοτέλειες μεταφέρθηκαν από την παραδοσιακή κοινωνία της τουρκοκρατίας στο κράτος και υπήγαγαν σε αυτές τις ιδιοτέλειες τη λειτουργία του κράτους. Γι’ αυτό π.χ. δολοφονήθηκε ο Καποδίστριας, γι’ αυτό υπήρχε αυτή η περίεργη συσπείρωση ετερόκλητων στοιχείων γύρω από το αίτημα του συνταγματισμού.

Δεν βοήθησαν και οι ιστορικές περιπέτειες της χώρας και ο τρόπος με τον οποίο η ελληνική κοινωνία προσπάθησε να εκδημοκρατισθεί μετά το 1974.

Αντιρρήσεις Ράνσιμαν

– Τι είναι που οδηγεί ανθρώπους σαν τον βυζαντινολόγο Στήβεν Ράνσιμαν να πει ότι «ο Κοραής ήταν ο κακός δαίμων του Ελληνισμού»;

– Ο Ράνσιμαν δεν καταλαβαίνει. Είναι εκπληκτικό το πώς ξέρει ο Κοραής τις βυζαντινές πηγές και πώς έχει περισυλλέξει μνημεία της ελληνικής γλώσσας της βυζαντινής περιόδου. Απλώς ο Κοραής ως φορέας των ιδεών του Διαφωτισμού έχει την αντίληψη ότι αυτή η χιλιόχρονη περίοδος της ανατολικής ρωμαϊκής αυτοκρατορίας είναι μια περίοδος παρακμής σε σχέση με τον αρχαίο Ελληνισμό. Εμείς βλέπουμε τα πράγματα από τη σκοπιά του 20ού αιώνα, και βλέπουμε μια οργανική εξέλιξη του πολιτισμού, ο οποίος έχει την ικανότητα να ενσωματώνει σε κάθε φάση το παρελθόν. Δεν νομίζω ότι ο Κοραής θα είχε αντίρρηση να μιλήσουμε γι’ αυτή την ανάγκη ενσωμάτωσης του παρελθόντος. Όλα όσα γράφει ο Ράνσιμαν απλώς δηλώνουν προκατάληψη και αδυναμία να καταλάβει και τη σκοπιά και του νέου Ελληνισμού. Έχει μια αυτοκρατορική αντίληψη την οποία μεταφέρει από τη βρετανική αυτοκρατορία προς τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία και το Βυζάντιο, και θεωρεί πως ό,τι συμβαίνει μετά δεν έχει ενδιαφέρον. Ο Ράνσιμαν δεν είναι και καλός ιστορικός. Είναι καλός συγγραφέας, ένας λογοτέχνης της ιστορίας. Γράφει την ιστορία ως ένα ευχάριστο αφήγημα, αλλά δεν είναι ιστορικός στοχαστής. Γι’ αυτό δεν μπορεί να καταλάβει αυτά τα πράγματα.

Πρωτοποριακή ματιά σε παιδεία και κοινωνία

– Με ποιο τρόπο θα μπορούσαν να μας βοηθήσουν σήμερα οι ιδέες του Κοραή να βγούμε από το τέλμα;

– Δεν νομίζω πως ο Κοραής θα μπορούσε να μας πει κάτι για την οικονομική κρίση. Αλλά μας λέει πολλά για την ελληνική παιδεία. Ο Κοραής με τις πολιτικές του ιδέες δεν παύει να μας υπενθυμίζει για την αναγκαιότητα του εκσυγχρονιστικού φιλελευθερισμού. Ο Κοραής θα είναι πάντα επίκαιρος γιατί συνδυάζει τον σεβασμό για το ουσιαστικό περιεχόμενο της αρχαιότητας με την επιμονή στην εκσυγχρονιστική αντίληψη: ότι πρέπει να φτιάξουμε κάτι μοντέρνο που θα είναι σε θέση να ενσωματώσει το παλιό. Δυστυχώς ο Κοραής έγινε αντιληπτός με έναν συρρικνωμένο τρόπο, μόνο με τους όρους του γλωσσικού ζητήματος. Όλη η παράδοση του δημοτικισμού προσέγραψε στον Κοραή την καθαρεύουσα κι έτσι φτώχυνε πολύ η αντίληψη του εύρους των ιδεών του. Δεν ήταν αρχαϊστής και ακραίος καθαρευουσιάνος. Είχε αντίθετα σφοδρές συγκρούσεις με τους αρχαϊστές της εποχής του όπως τον Νεόφυτο Δούκα, τον Αθανάσιο Σταγερίτη, τον Στέφανο Κομητά κ.ά. Ο Κοραής ήταν οπαδός της μέσης οδού. Παρανοήθηκε πάρα πολύ από τα διάφορα ιδεολογικά ρεύματα του 20ού αιώνα, κυρίως τους «μαλλιαρούς» και από κάποια ταξική αντίληψη της ιστορίας που εισήγαγε ο μαρξισμός στην Ελλάδα. Χρειάστηκαν πολλές διεργασίες και το έργο σημαντικών διανοητών όπως ο Κ. Θ. Δημαράς και ο Φίλιππος Ηλιού για να αποκατασταθεί η ιδέα της συνθετότητας και της πρωτοποριακής ματιάς του Κοραή όσον αφορά την ελληνική παιδεία και κοινωνία.

counter for wordpress

Advertisements
This entry was posted in Πασχάλης Κιτρομηλίδης and tagged , , , , , , , . Bookmark the permalink.

50 Responses to Το όραμα του Κοραή για μια νέα Ελλάδα

  1. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Την άλλη φορά με απογοήτευσαν ολίγον τι αυτά που διάβασα εδώ.
    Τώρα μου προξενούν κατάθλιψη!
    » Το έθνος είναι πτώμα σπαραττόμενον από κόρακας (…) Όλην του την αρετή του αφαίρεσεν η δουλεία. Ιδού η ζωγραφία μας, αφ’ ότου μας επάτησεν ο Φίλιππος εώς εις το έτος 1453. Αλλάξαμε δεσπότας διαφόρους, άλαλοι και ανόητοι’
    Αδ. Κοραή, «Στοχασμοί Κρίτωνος «.
    Πρόσεχε, Λεωνίδα, μη ‘μπλέξεις’ μ’αυτά που διαβάζεις. Κάπως θα σε επηρεάσουν όλαυτά, δε μπορεί. Εμένα βεβαίως μόνο κατάθλιψη μπορούν να μου προκαλέσουν.
    Προσοχή, Λεωνίδα…

  2. Ο/Η Λεωνίδας λέει:

    Γειά σου Αντώνη,
    η αλήθεια είναι ότι περίμενα το σχόλιό σου.

    Η άποψη που θέλει τον Κοραή να έχει συγγράψει τους Στοχασμούς του Κρίτωνος (Μ. Γεδεών) δεν είναι αποδεκτή. Σύμφωνα με τον Γκίνη έχει συγγραφεί από κάποιον Ανδριανουπολίτη, είτε τον Στέφανο Καραθεοδωρή είτε τον Γεώργιο Μεϊτάνη.

    Βέβαια όλα αυτά δεν έχουν τόση σημασία. Σίγουρα η φράση που παραθέτεις εκφράζει και τις αντιλήψεις του Κοραή. Είναι απόρροια του πρωτείου της πολιτικής στη σκέψη του Κοραή. Στη σκέψη του η δέουσα πολιτική έχει σαν προαπαιτούμενο την παιδεία και την ηθική.

    Αλλά Αντώνη το ζήτημα είναι η επιλεκτική πραγμάτευση και ερμηνεία. Πώς μπορεί να αγνοεί τον Κοραή όποιος θέλει να ανακτήσει τις απαρχές της ιδεολογίας του νέου ελληνικού κράτους. Αλλά και ποιος μπορεί να τον παρακάμψει αν τον ενδιαφέρει η νεοελληνική εθνική ιδεολογία; Ή ακόμη και ο πολιτικός φιλελευθερισμός; Έστω κι αν ο ίδιος μεριμνά για έναν συντηρητικό φιλελευθερισμό;

  3. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Χαχα. Περίμενες σχόλιό μου; Κι εγώ που νόμιζα πως βάλθηκες να με εκνευρίσεις!

    Ναι, είναι αλήθεια πως έχει μικρή σημασία αν τελικά οι στοχασμοί του Κρίτωνος είναι από το χέρι του Α. Κοραή.
    Βλέπεις, όλος κολυμπά στη θάλασσα της ‘μετακένωσης’. Τι να λέμε τώρα για τους «στοχασμούς του Κ.»!
    Τι να σου λέω κι εγώ.
    Τον Γιανναρά τον έχεις υπόψιν, είμαι σίγουρος:
    http://yannaras.gr/2010/07/%CE%BF%CE%B9-%CE%B8%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF%CE%AF-%CE%BA%CE%B1%CF%81%CF%80%CE%BF%CE%AF-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%BC%CE%B5%CE%B9%CE%BF%CE%BD%CE%B5%CE%BE%CE%AF%CE%B1%CF%82/
    Ό,τι άλλο είναι παραπανίσιο!
    Αλλά δε κατάλαβα το δικό σου:
    ‘Είναι απόρροια του πρωτείου της πολιτικής στη σκέψη του Κοραή’.
    Εγώ δε ‘βλέπω’ καν τον Κοραή… που να δω την πολιτική του σκέψη.

  4. Ο/Η Αντώνης λέει:

    ‘Πώς μπορεί να αγνοεί τον Κοραή όποιος θέλει να ανακτήσει τις απαρχές της ιδεολογίας του νέου ελληνικού κράτους’;;;;

    Ως παρατηρητής θα εννοείς, Λεωνίδα μου, ε; Για να δούμε τί ακριβώς έφταιξε και φτάσαμε στην κατάπτωση!! Αλλά αυτό το «ανακτήσει» που προξενεί ένα κάποιο ρίγος! Τί τόθελες;;

    Αντί να προσπαθούμε να ερμηνεύσουμε τα ανερμήνευτα και σίγουρα νερόβραστα νεοελληνικά καμώματα καλό θα ήταν να δούμε ποιες οι ευθύνες του κ. Κοραή και του κ. Λευτέρη Βενιζέλου για τη διάλυση της Ελληνικής Οικουμένης!!

    Η αλήθεια είναι πως δε περίμενα να μου τα πεις τόσο χύμα!
    :–(

  5. Ο/Η Λεωνίδας λέει:

    Αντώνη μου,
    αυτό εννούσα ότι ανέμενα σχόλιό σου. Ήμουν σχεδόν βέβαιος για την στάση σου.

    Φυσικά και έχω υπόψη μου τον Γιανναρά. Θέλω μάλιστα να πιστεύω ότι έχω και καλή εικόνα του έργου του.

    Θέλω όμως ανάπτυξη δική σου για την διάλυση της ελληνικής οικουμένης. Γιατί εγώ πιστεύω ότι την Ελληνική Οικουμένη δεν την διέλυσε ο Κοραής, αλλά, εκτός των άλλων, οδήγησε στην απώλειά της η απώλεια της αυτοκρατορίας το 1453.

  6. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Έλα βρε Λεωνίδα μου! Έδινες έστω και μια πιθανότητα στα 1000 να είχα την εντύπωση πως δε γνωρίζεις το Γιανναρά και το έργο του;;
    Για το συγκεκριμένο κομμάτι που σε παραπέμπω ήταν το σχόλιό μου και μάλιστα συγκεκριμένα η 4η παράγραφος.

    Κοίταξε να δεις, δεν υπάρχει περίπτωση όλη την ευθύνη να την έχει ο κ. Κοραής και ο κ. Βενιζέλος. Να είμαστε δίκαιοι, ε;!
    Δε θα σου πω εγώ περί της διάλυσης αυτής!
    Το καλόν και φυσικά αυτό που εύχομαι θα ήταν απλώς ….να συμφωνούμε!
    Να συμφωνούμε π.χ. με την παραπάνω παράγραφο του Γιανναρά ή με τον κ. Κοντογιώργη:

    «…Για τις Μεγάλες Δυνάμεις το κράτος αυτό θα αποτελέσει επί μακρόν ένα μοναδικό υπομόχλιο που έμελλε να οδηγήσει στον έλεγχο της ελλαδικής κοινωνίας και, μάλιστα, στην αποδόμηση του οικουμενικού/κοσμοσυστημικού ελληνισμού, ο οποίος αντιμετωπιζόταν ως ανταγωνιστής των συμφερόντων τους, δηλαδή ως εμπόδιο στη διείσδυσή τους στην ευρύτερη περιοχή. Ώστε, πολιτική τάξη και Δυνάμεις θα συμπέσουν, καθεμιά για τους δικούς της λόγους, στην αντίληψή ότι το νεοελληνικό πολιτειακό μόρφωμα αποτελούσε τον ιδεώδη τύπο για την ικανοποίηση της πολιτικής τους στόχευσης των συμφερόντων τους επί του ελληνισμού…».

    (Αν και με τον κ. Κοντογιώργη είχα χάσει την ψυχραιμία μου ολίγον τι γιατί ενώ τα λέει τόσο καλά κάπου του ‘διαφεύγει’ ο κ. Βενιζέλος και οι τυχόν ευθύνες του. Δε γνωρίζω ποια η αιτία μιας τέτοιας ‘απροσεξίας’.)

    Όταν λοιπόν ο κ. Κοντογιώργης μιλά για Οικουμενικό Ελληνισμό αναφερόμενος στην περίοδο μετά την επανάσταση του ’21 είναι ολοφάνερο ότι δεν τον είχε ‘φαλιρισμένο’ 400 χρόνια μετά την Άλωση. Και όταν λέει αυτά που λέει, γιατί να δυσκολευτεί κάποιος να ‘δει’ όλους αυτούς τους ‘φιλοδυτικούς’ σάν τον Κοραή ή και τον Βενιζέλο ως υπεύθυνους της αποδόμησης του Οικουμενικού Ελληνισμού.
    Όλα απλά, απλούστατα.
    Μόνο που βιάζομαι…
    Φυσικά θα επανέλθω κάποια στιγμή.

  7. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Λοιπόν, φίλε μου, τί λες;
    Πώς ‘μεταφράζεις’ με τη βοήθεια του ‘φίλτρου’ σου τους δύο κυρίους αυτούς; Τον κ. Γιανναρά και τον κ. Κοντογιώργη; Ή απλώς τους προσπερνάς; Σταλήθεια έχω απορία!
    Θα περιμένω να μου πεις…

    Και φυσικά, μη ξεχάσεις να μου πεις και για εκείνο το «ανακτήσει»! Πώς τα έχεις στο νου σου;; Πως το Όραμα του κ. Κοραή ήταν Ό, ΤΙ καλύτερο για τον Ελληνισμό αλλά για κακή μας τύχη κάπου, κάτι στράβωσε και πάθαμε την κακή μας κατάπτωση αντί για τη ‘μετακένωση’;;
    Καλά και μόνο που τα γράφω κάτι παθαίνω… και μη χειρότερα!

    • Ο/Η Λεωνίδας λέει:

      Αντώνη καλημέρα.

      Θα προσπαθήσω να είναι σύντομος και περιεκτικός και για τούτο θα σημειώσω ορισμένα πράγματα με τρόπο αφοριστικό.

      Στο συγκεκριμένο κείμενο του Γιανναρά, ο Κοραής και οι επίγονοι του («κοραϊσμός») εκφράζουν και παγιώνουν (σημ. δική μου: προφανώς προϋπήρχε αυτή η τάση) «την ανήκεστη μειονεξία του βαλκάνιου Ελλαδίτη επαρχιώτη: Κέντρο της Ιστορίας και του πολιτισμού είναι η Δύση». Για τούτο και ο προσανατολισμός που υποδεικνύει ο Γιανναράς είναι η υπέρβαση της μειονεξίας. Γράφει: «Θα μπορούσαν να είχαν εξελιχθεί αλλιώς τα πράγματα; Ναι, αν είχε έγκαιρα πολεμηθεί η μειονεξία». Θα σπεύσει να αποκρούσει την ένσταση μίας υπερναπληρωτικής υπέρβασης της μειονεξίας: «Οχι με ρητορικές υπεραναπληρώσεις και εθνικιστικά φούμαρα, αλλά με τις αυτονόητες πρακτικές που πρόλαβε να εφαρμόσει (όσο πρόλαβε) ο εκτός ελλαδικού κράτους Ελληνισμός». Για να συνεχίσει με παραδείγματα.

      Ποια είναι όμως η βάση της μειονεξίας; Οι διδαχές ορισμένων λογίων; Κι αν ναι, πως δύναται να εξηγηθεί η δυναμικής τους; Από το στιβαρό της επιχειρηματολογίας τους; Τούτο θα σήμαινε ότι επικρατούν στην ιστορία οι πλέον εκλεπτυσμένες ιδέες ή η αλήθεια. Δεν νομίζω ότι συμβαίνει κάτι τέτοιο ή τουλάχιστον δεν συμβαίνει κατ’ ανάγκην. Από μηχανισμούς ισχύος που τέθηκαν στην υπηρεσία τους; Τούτο ίσως συνέβη μετά την συγκρότηση του ελλαδικού κράτους. Πιο πρίν;

      Η στάση αυτή της μειονεξίας δεν μπορεί να ερμηνευθεί μέσα από την ψυχολογία και μόνον. Υπόστρωμά της είναι η απώλεια της αυτοκρατορίας. Με άλλα λόγια: η απώλεια της πολιτικής ισχύος. Παράλληλα η Δύση αναπτυσσόταν και γινόταν ολοένα και πιο ισχυρή. Η Ανατολή, μέχρι και το όψιμο Βυζάντιο, είναι το επίκεντρο των πνευματικών και διανοητικών ζυμώσεων της οικουμένης (του τότε γνωστού κόσμου). Γιατί σταδιακά μετατρέπεται σε κομπάρσο; Μα ακριβώς επειδή χάνει το πολιτικό υπόβαθρο που στήριζε και εν τέλει επιβοηθούσε στην ανάπτυξη των γραμμάτων, της τέχνης, αλλά και της τεχνολογίας, του εμπορίου κ.λ.π. (όλα αυτά βέβαια τρέφουν το ένα το άλλο). Η βάση της μειονεξίας είναι εμπράγματη λοιπόν.

      Ο Κοραής έδωσε ένα σχήμα που, ανεξάρτητα από την αλήθεια του, ικανοποιούσε και την ανάγκη για υπεραναπλήρωση (εμείς δώσαμε τα φώτα στους Ευρωπαίους) αλλά και την ανάγκη να εκσυγχρονιστεί ο ελληνισμός, αφού πλέον η επαφή με την Δύση γινόταν πυκνότερη αλλά με την επίγνωση ότι ο συσχετισμός ισχύος είχε αλλάξει. Ο ελληνισμός είχε όχι μόνον απολέσει μιαν αυτοκρατορία αλλά και υποταχθεί στους Οθωμανούς. Για τον Έλληνα η ταπείνωση ήταν καθημερινή. Ήταν συνθήκη της ύπαρξής του. Η υπεροχή της θρησκείας του είναι συνείδηση εμπεδωμένη αν και δεν λείπουν και οι προσχωρήσεις στο Ισλάμ για μία καλύτερη διαβίωση ή για να αποφύγει τον θάνατο και τον εξανδραποδισμό.

      Ο Γιανναράς παραπέμπει στον εκτός των ορίων του ελλαδικού κράτους ελληνισμό ως παράδειγμα προς μίμηση για τους Ελλαδίτες. Όμως στο παράδειγμά του δεν δίδει έμφαση σε ορισμένους όρους. Ο εκτός Ελλάδος ελληνισμός διαθέτει ακμαίο εμπόριο, ενώ η γωνιά που απελευθερώθηκε είναι η πλέον φτωχή της πατρίδας. Το ελλαδικό κράτος διαθέτει συγκεκριμένα μέσα και καλείται να λάβει συγκεκριμένες αποφάσεις έχοντας θέσει συγκεκριμένους στόχους οι οποίοι είναι κρατικοί και αγκαλιάζουν το σύνολο μιας κοινωνίας. Επίσης, ο εκτός Ελλάδος ελληνισμός δεν ασκεί εξωτερική πολιτική παραδείγματος χάριν. Διαχειρίζεται τα της κοινότητας τα οποία είναι περιορισμένης εμβέλειας εν σχέσεις προς την άσκηση πολιτικής από ένα εθνικό κράτος. Ο κοινοτισμός δεν είναι λύση για τα πάντα. Αφήνω εδώ ότι είναι έδαφος ευεπίφορο στην ανάπτυξη φυγόκεντρων δυνάμεων (που το ελλαδικό κράτος δεν τις απέφυγε· για άλλος λόγους βέβαια. Εδώ δίνω μία νύξη)

      Τέλος ο Γιανναράς υπάγει τα πάντα στο δίπολο Διαφωτισμός-Παράδοση, ενώ αφήνει απέξω ένα σημαντικό ιδεολογικό ρεύμα που εκφράστηκε στις τάξεις των λογίων με τους Παπαρρηγόπουλο και Ζαμπέλιο. Θεωρητική και ιδεολογική παράδοση που για μένα η εκ νέου αναστροφή μαζί της είναι ιδιαίτερα σημαντική. Πιθανόν να τους θεωρεί διαφωτιστές (υπό την έννοια ότι η σκέψη τους είναι εκκοσμικευμένη), όμως σίγουρα δεν μπορούν να υπαχθούν στους «κοραϊκούς».

      Με τούτα δεν παίρνω θέση συνολικά για τον Γιανναρά, το έργο του οποίου εκτιμώ βαθύτατα. Εμμένω σε όψεις που έχουν να κάνουν με την παράγραφο που με παρέπεμψες (αλλά και την επόμενη). Θα επιστρέψω όμως με δύο νέα σημειώματα.

  8. Ο/Η Λεωνίδας λέει:

    Παραθέτεις επίσης ένα απόσπασμα του Κοντογιώργη το εν γένει έργο του οποίου δεν γνωρίζω (εκτός από ένα παλαιό μελέτημά του στο συλλογικό τόμο για τις πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις στην Ελλάδα). Ότι οι μεγάλες δυνάμεις προωθούν τα συμφέροντά τους στην περιοχή είναι δεδομένο (όπως θα πρέπει να μην ξεχνούμε ότι η έννοια του «συμφέροντος» εμπεριέχει και τον τρόπο πρόσληψης αυτού του ίδιου του συμφέροντος. Δηλαδή το «συμφέρον» δεν είναι αυτονόητο). Το ζήτημα είναι τι εναλλακτικές επιλογές υπήρχαν, οι οποίες θα ήσαν εφαρμόσιμες, πέρα από τη σύσταση ενός εθνικού κράτους. Μία χριστιανική αυτοκρατορία; Με ποιον τρόπο; Και πότε; την εποχή της διάλυσή τους; (διαδικασία μέχρι και τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο. Αλλά και υπό μία έποψη και μετά).

    Ελληνισμός υπάρχει μέχρι το 1922 αλλά κι έπειτα. Μόνον που βαίνει συρρικνούμενος. Ιδίως από το 1922 κι έπειτα. Τώρα αν κατηγορείς τον Βενιζέλο για το τελευταίο. Τι θα έπρεπε να κάνει; να αρνηθεί το όραμα της εθνικής ολοκλήρωσης; Προτάσσοντας τι ακριβώς; Ο ελληνισμός ήδη από την εμφάνιση των νεότουρκων υπέφερε τα πάνδεινα. Δεν έπρεπε να είχαν γίνει οι πόλεμοι του 12-13;

  9. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Δε χρειάζονται πολλά λόγια γιατί όπως είπα τα πράγματα είναι πολύ απλά..
    Ας μπω όμως στη σύντομη κουβέντα, πού νάταν και αργόσυρτη!, που ξεκίνησες.
    Άι να ιδούμε ποιος θα ‘ζαλιστεί’ πρώτος!

    Λεωνίδα, το θέμα του βαλκάνιου έλληνα επαρχιώτη έπεται του γεγονότος της μεταθέσεως του κέντρου της Ιστορίας στις πρωτεύουσες της Ευρώπης. Η μετάθεση έγινε μόνο και μόνο γιατί είχαμε νέες οπτικές στη Δύση….
    Αυτό το συμβάν, της μετάθεσης, προηγείται και από τη μια πείθει τη ντόπια διανόηση για το πού «παράγεται», τάχα, Ιστορία, που «παράγεται», τάχα, το «φως» και έτσι έλληνες λόγιοι διδάσκουν αναλόγως, κι από την άλλη θρέφει τη μειονεξία στην ψυχή των «άλλοτε Ελλήνων». Το άλλοτε, όπως το αντιλαμβάνομαι, πρέπει να το δούμε ως την αμέσως προηγούμενη κατάσταση του νυν βαλκάνιου ελλαδίτη επαρχιώτη κι όχι ως μια κατάσταση πριν πολλούς πολλούς αιώνες..

    Ακόμη, τις «αυτονόητες πρακτικές που πρόλαβε να εφαρμόσει (όσο πρόλαβε) ο εκτός ελλαδικού κράτους Ελληνισμός» δεν πρέπει να τις δούμε σα μηχανισμό που αναπτύσσει ο εκτός Ελλάδος ελληνισμός για να καταπολεμήσει τη μειονεξία αλλά ως την γνώριμη και όντως γνήσια ζωή .
    «Έλληνες στη γλώσσα, στην εκπληκτική τους παιδεία και στην ιστορική τους συνείδηση» και γι’αυτό το λόγο έχουμε
    «ταυτόχρονη οργανική πρόσληψη του επικαιρικού πολιτισμού της Δύσης και κοσμοπολίτικη άνεση». (έτσι λύνεται και το πρβλμ που είχαμε στη κουβέντα μας στο ποστ με το κείμενο του κ. Ζέρβα.)

    Εν ολίγοις, η βάση της μειονεξίας είναι η παραδοχή εκ μέρους Ελλήνων λογίων ότι τα ‘Φώτα’ τα έχει η Δύση. Και φυσικά της παραδοχής ακολουθεί ανάλογη διδαχή! Φυσικά σχετικά με τη μεγάλη δυναμική των ψευτο-ιδεολογημάτων πρέπει να έχουμε σταθερά τη γνώμη πως δυναμική και αλήθεια δε συμβαδίζουν πάντοτε. Οποιοδήποτε σχήμα Κοραϊκό ή άλλο αποδειχθεί ‘ψευτό’ ο ‘εραστής της αλήθειας’ οφείλει να το απορρίψει μετά βδελυγμίας και να μη μπει σε διαδικασία υπολογισμών. Κάνω το Α για να έχω το Β κέρδος κτλ κτλ!
    *** Με μπέρδεψε λίγο αυτό που έγραψες: «Τούτο θα σήμαινε ότι επικρατούν στην ιστορία οι πλέον εκλεπτυσμένες ιδέες ή η αλήθεια.»***

    Για το εμπράγματο της βάσης της μειονεξίας όπως το θέτεις θα ήθελα να μου πεις ποιο το πολιτικό υπόβαθρο, ποια η πολιτική ισχύς, των εξ Αιγύπτου ή των εξ Οδυσσού το οποίο επέτρεψε στους απόδημους να παραμείνουν ‘Έλληνες’ και μάλιστα εκπληκτικοί; Τι εμπόδιζε τους Ελλαδίτες να ‘ζήσουν’ αναλόγως; Η φτώχια; Η ανικανότητά τους να αποδειχθούν ισάξιοι έμποροι με τους απόδημους;;;
    Δε νομίζω. Άρα το εμπράγματο, αν μπορούμε να το πούμε, περιορίζεται στην παραδοχή εκ μέρους των ελλαδιτών της απώλειας της κυριότητας ‘παραγωγής’ πολιτισμού και μόνο!

    • Ο/Η Λεωνίδας λέει:

      Αντώνη καλησπέρα,
      ελπίζω να μην με παρεξηγείς με τις καθυστερήσεις μου.
      Δεν θέλω να μακρολογώ πίστεψέ με. Είναι πολύ πιθανό να «ζαλιστώ»πρώτος.
      Αποσυνδέεις πλήρως το ζήτημα του πολιτισμού από την πολιτική ισχύ. Η πτώση της Κπολης είναι το 1453, αλλά η αυτοκρατορία παραπαίει αιώνες ήδη. Το 1204 η Πόλη καταλαμβάνεται από τους Λατίνους. Υπενθυμίζω ότι οι πρώτες μεταφράσεις έργων του Θωμά Ακινάτη γίνονται στον Βυζαντινό 14ο αιώνα. Πιστεύω ότι είναι ευδιάκριτα τα φαινόμενα της συμπόρευσης της πολιτικής αδυναμίας με την εισαγωγή ιδεών. Το φαινόμενο επιτείνεται κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας για να κορυφωθεί λίγα χρόνια πριν την Επανάσταση.

      Φυσικά η πολιτική ισχύς δεν είναι ένα αυτόνομο μέγεθος. Συνυφαίνεται με την κοινωνική, οικονομική, πολιτιστική. Στην περίπτωση του ελληνισμού εκτός των ορίων του ελλαδικού κράτους είναι αναντίρρητη η οικονομική ισχύς. Στο προηγούμενο σημείωμά μου έκανα την προσπάθεια να σχετικεύσω τις παρατηρήσεις του Γιανναρά που αναφέρονταν στον ελληνισμό με την υπόμνηση ορισμένων συνθηκών που διαφοροποιούνταν ανάμεσα στις δύο αυτές εκφράσεις του ελληνισμού. Θα ήθελα να υπενθυμίσω εδώ ότι οι «νέες ιδέες» ανιχνεύονται πολύ περισσότερο στους Έλληνες της Σμύρνης, της Οδησσού, της Αλεξάνδρειας, της Κπολης. Αν δει κανείς κριτικά στις νέες ιδέες κείμενα της δεκαετίας του 1790-1800 η κριτική κατά των γαλλοτραφών νέων και της αθεϊας στους κόλπους της Κπολης εκφράζεται με επίταση. Αντιθέτως, η Πελοπόννησος έχει πολύ πιο παραδοσιακές σχολές και προγράμματα (βλ. τη Δημητσάνα).

      Ισχύει όμως ότι οι εκτός τους κράτους Έλληνες διέθεταν μία μεγαλύτερη ευχέρεια στην αναστροφή τους με τα ευρωπαϊκά. Πιστεύω ότι όντως οφείλεται στον πλούτο τους αλλά και στο γεγονός ότι πολιτικά κυριάρχος ήταν ο τελών εν παρακμή πλέον Τούρκος.

      Αυτό πιστεύω που συμβαίνει στον παροικιακό ελληνισμό είναι ότι η Εκκλησία δεν παύει ποτέ να αποτελεί απτό σημείο αναφοράς των ελληνικών κοινοτήτων. Τούτο δεν σημαίνει ότι ο εκδυτικισμός τους είναι μικρότερης έντασης. Το αντίθετο εκτιμώ. Η παραδοσιακή ελλαδική αγροτική κοινωνία εμφανίζει πολύ περισσότερες αντιστάσεις. Οι ελλαδικές ελίτ όμως είναι στραμμένες παραμόνιμα προς την Δύση ενώ ο ραγδαίος εξαστισμός της μεταπολεμικής περιόδου έρχεται να δώσει αποφασιστικό χτύπημα στις παραδοσιακές λογικές και πρακτικές. Συνάμα οι εκφραστές της Παράδοσης αδυνατούν να δώσουν νέες ερμηνείες αυτής (με αξαιρέσεις ορισμένα πεδία και για ορισμένες προβληματικές).

      Θα επιστρέψω με νέα σημειώματα.

  10. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Στο τελευταίο σχόλιό σου περνάς έτσι απλά σα να μη συμβαίνει τπτ από κουβέντα που ψάχνει το Π Ώ Σ πρέπει να διάγουμε για να μη πέσουμε σε ‘κατάπτωση’, από τι να εμπνεόμαστε, σε μια κουβέντα που υπολογίζει αν το Α βήμα θα μας αποφέρει περισσότερα κέρδη άρα είναι προτιμότερο από το Β. Όταν θέλεις να ακολουθείς το σωστό δε παίζεις με εναλλακτικές ψευτο-επιλογές οι οποίες τελικά αποδεικνύονται καταστροφικές. Δε μου αρέσει αλλά ας γράψω μια αράδα.

    «Τι θα έπρεπε να κάνει; να αρνηθεί το όραμα της εθνικής ολοκλήρωσης;»

    Μα δε το αρνήθηκε; 20 χιλιόμετρα έξω από τη Πόλη με 100χιλιάδες στρατό και πέρασε στη Σμύρνη; Ούτε καν συζήτησε, με τις φίλες του, της Δυνάμεις, την περίπτωση να μπει στην Πόλη. Ούτε καν θα το ήθελε!
    Όταν βλέπεις τέτοια απίστευτα πράγματα και γνωρίζεις οτι αυτός και πολλοί άλλοι εμπνέονται από ψευτο-ιδεολογήματα τι άλλο μπορείς να κάνεις παρά να χαμογελάσεις ενθυμούμενος το:

    «Να την ***βράσω*** τέτοια λευτεριά όπου θα κάμω εγώ εσένα πασιά »

    Ομολογώ πως με μπέρδεψες στην προσπάθειά σου να δώσεις ένα ορισμό για το «συμφέρον».

    ;–)

  11. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Λεωνίδα, καλησπέρα.
    Όταν βρεις χρόνο θα ήθελα να δώσεις περισσότερη βαρύτητα σαυτή την απορία μου: Ποιο το πολιτικό υπόβαθρο/ισχύς των αποδήμων που στήριξε την εκπληκτική τους ‘άνθηση’;
    Αν βγάλουμε το πολιτικό υπόβαθρο/ισχύ από τη μέση ως δευτερεύων τι μας μένει;;
    Η παραδοχή της ‘ήττας’ μας από τους ευρωπαίους (σε πνευματικό επίπεδο και όχι μόνο) και η άνευ όρων παραχώρηση της ‘κυριότητας’ παραγωγής πολιτισμού!
    Άρα αυτό είναι που προξενεί μειονεξία και μεγαλώνει ‘χωριατάκια’ και όχι ‘Έλληνες’.
    Ποιος ο φορέας μιας τέτοιας ιδέας. Μα φυσικά αυτός που μιλά για μετακένωση κι άλλα τέτοια τινά;
    Τι μένει σε εμάς;; Όταν ακούμε τέτοια από σύγχρονους όχι μόνο να κρατάμε μικρό καλάθι αλλά να τους αγριεύουμε και λίγο…

  12. Ο/Η Γιάννης λέει:

    ὁ ἀντώνης δὲν θέλει νὰ καταλάβει τὴ διασύνδεση μεταξὺ τοῦ ὑλικοῦ καὶ τοῦ πνευματικοῦ καὶ ἔτσι γράφει

    Η παραδοχή της ‘ήττας’ μας από τους ευρωπαίους (σε πνευματικό επίπεδο και όχι μόνο) και η άνευ όρων παραχώρηση της ‘κυριότητας’ παραγωγής πολιτισμού!

    γιὰ ἀρχή τῶν κοραϊκῶν του ἀναγνωσμάτων συνιστῶ http://www.portaaurea.gr/istoria_meletes/korais.htm

    • Ο/Η Λεωνίδας λέει:

      Γιάννη καλώς ήλθες στο ιστολόγιο «Μέσα Ελλάδα῾» κι ευχαριστούμε για τις συνδέσεις και τα κείμενα του Κοραή.

      Για τα άλλα ζητήματα που αναφέρεσαι θα απαντήσει ο Αντώνης, όπως βλέπω (τώρα που σημειώνω) ότι ήδη το έχει πράξει.

      • Ο/Η Γιάννης λέει:

        Λεωνίδα,
        σ’ εὐχαριστῶ γιὰ τὸ καλωσόρισμα καὶ περιμένω καὶ τὴν ἄποψή σου γιὰ τὴ διαμάχη Πάριου-Κοραῆ

  13. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Γιατί, βρε Γιάννη μου, το να θεωρεί κάποιος ότι δε μπορεί να ‘παράγει’ φως παρά μόνο με ‘μετακένωση’, μόνο με την, τρόπον τινά, μεσιτεία των Δυτικών δεν είναι άνευ όρων παραχώρηση της ‘κυριότητας’ παραγωγής πολιτισμού; Εγώ ντρέπομαι και που το διαβάζω μόνο!!!
    Και για ποιο λόγο αυτή η ‘μεταβίβαση κυριότητας’ δε μπορεί να θεωρηθεί ως αιτία μειονεξίας;;
    Δε μπορώ να σας καταλάβω.

    Το άλλο που δε γνωρίζω, επειδή δεν έχω διαβάσει έργα του Κοραή, είναι, οι ιδέες που επηρέασαν τον Κοραή! Ποιους μεγάλους ευρωπαίους μας προτείνει μέσω των οποίων θα αναγεννηθούμε; Γνωρίζω ότι πολλούς ευρωπαίους τους θεωρεί άθεους, αφελείς! Αλλά ποιους θεωρεί πεφωτισμένους και άξια παραδείγματα;

    Τουλάχιστον, Γιάννη μου, το να μας τον βγάλεις προφήτη είναι λίγο δύσκολο. Από το ‘λινκ’ σου:
    Η Αμερική (ΗΠΑ) «Αυτή μόνη δύναται να καυχηθή, ότι προχωρεί δρομαία εις τον αληθινόν πολιτισμόν· και αυτήν ίσως ετοιμάζει η θεία πρόνοια, να πολιτήση εντελώς ποτέ και τους Ευρωπαίους».
    Αλλά δεν είμαι και 100% σίγουρος. Μπορεί να θεωρείς τους Αμερικάνους όπως και τους Ευρωπαίους: Εκπολιτιστές!
    (Μη βγάλεις τη σπάθα από το θηκάρι. :–) )

    Και μόνο που λέει τον Καποδίστρια, ηλίθιο και μάστιγα, μου αρκεί!
    Και πολλά διάβασα για τον Κοραή.
    Τι να σας πώ; Να προσέχετε …

    *** Τώρα κατάλαβα, Λεωνίδα, την αναφορά σου στον Αθανάσιο Πάριο κι όχι στον Άγιο Αθανάσιο Πάριο!

    • Ο/Η Λεωνίδας λέει:

      Αντώνη γειά σου!

      Δεν ξέρω τις απόψεις του Γιάννη και δεν είναι σωστό να θεωρείς ότι συμφωνούμε παρά μόνον αν αυτό πράγματι συμβαίνει. Ελπίζω ο Γιάννης να προχωρήσει σε περαιτέρω ανάλυση της άποψή του. Αν κατάλαβα καλά συμφωνούμε, τουλάχιστον κατ’αρχάς, στη μεθοδολογική αρχή της διασύνδεσης πνευματικών και υλικών όρων.

      Παραπάνω έγραψα ότι θα επανέλθω με νέα σημειώματα. Μη σπεύδεις να βάζεις ετικέτες. Μπορεί να γράφω καθυστερημένα και μπορείς βέβαια να προβαίνες σε όποιες κρίσεις θέλεις (αλλοίμονο), αλλά δώσε λίγο χρόνο.

      Όσο για τον Αθανάσιο Πάριο να πώ ότι μου αρέσουν ιδιαίτερα τα κείμενά του και προσπαθώ να τα μελετώ. Δεν τον απεκάλεσα «άγιο» γιατί έτσι έχω την αίσθηση, ή την ψευδαίσθηση αν προτιμάς, της αποστασιοποίησης και της «αντικειμενικότητας». Το κάνω γενικά όταν γράφω. Ή προσπαθώ να το κάνω, δίχως τούτο να σημαίνει ότι δεν εκφράζω και τις υπαρξιακές μου αποφάσεις ή προσχωρήσεις.

      Τι κατάλαβες αλήθεια από την έλλειψη του προσδιορισμού «άγιος» για τον Πάριο;

    • Ο/Η Γιάννης λέει:

      Ἀντώνη,
      ἡ παράθεση τοῦ συνδέσμου ἔχει σκοπὸ νὰ δείξει πράγματα γιὰ τὸν Κοραὴ ποὺ ἀποσιωπῶνται ἢ ἁπλῶς ἀγνοοῦνται ἀπὸ κατήγορους καὶ αὐτόκλητους ὑπερασπιστές του. Οἱ ὁποῖοι, ἀμφότεροι, προβάλλουν ἕνα μύθο γιὰ τὸν Κοραὴ ὅσον ἀφορᾶ σὲ πολλὲς ἀπὸ τὶς ἀπόψεις του καὶ ὄχι μιὰ ψύχραιμη καὶ προσεκτικὴ προσέγγιση.

      Ἡ ἔλλειψη διάκρισης μεταξὺ Κοραῆ καὶ Κοραϊστῶν ἐπὶ Βαυαροκρατίας θολώνει ἀκόμη περισσότερο τὰ νερά. Ἀλλὰ ὅταν δείχνεται λ.χ. ὅτι ὁ Κοραὴς ἦταν ὑπὲρ τοῦ μαθήματος τῶν θρησκευτικῶν, ὅτι ἀποδοκίμαζε τὴν ἀρχαία πολυθεϊα κ.λπ., τότε ἡ δῆθεν ἀντιπαλότητα ἀντιπάλων καὶ ὁπαδῶν τοῦ Κοραῆ ἀποδεικνύει ἁπλῶς ὅτι οἱ μὲν τρέφονται καὶ ὑπάρχουν χάρη στὴν ὕπαρξη τῶν δὲ καὶ ἀπὸ τὴν ἀντιπαλότητα πρὸς αὐτούς καὶ ἀντίστροφα.

      Ἡ μετακένωση, ἡ μίμηση ἢ ἡ μεσιτεία τῶν Δυτικῶν ἀπορῶ γιατὶ κρίνεται τόσο ἄσχημα γιὰ τὴν ἐποχὴ τοῦ Κοραῆ. Οὔτε οἱ εὐρωπαϊκοὶ λαοὶ ποὺ μιμοῦνταν τὸ Βυζάντιο τὸν 10ο αἰώνα ἔσφαλαν οὔτε οἱ Νεοέλληνες τοῦ 18ου αἰώνα ποὺ μιμοῦνταν τὴ Δύση. Ἔβλεπαν ἐκεῖνον τὸν πολιτισμό, σὲ κάθε περίπτωση, ποὺ ἦταν ὁ ἀκμαῖος. Αὐτὸ δὲν εἶναι μειονεξία, εἶναι σωστὴ θέση – ὑπὸ προϋποθέσεις. Ὅταν διαβάζεις τὸν Κοραὴ νὰ γράφει ὅτι οἱ ΗΠΑ θὰ ἐκπολιτίσουν τὴν Εὐρώπη ἁπλῶς κρίνεις τὴν ἐποχή του, στὴν ὁποία ἐλάχιστα ἦταν τὰ δημοκρατικὰ κράτη, τὸ δημοκρατικότερο ἀπὸ τὰ ὁποῖα ἦταν ἴσως οἱ ΗΠΑ, μὲ τὰ σημερινὰ κριτήρια καὶ τὴ σημερινὴ ἐποχὴ στὴν ὁποῖα ὁ ρόλος τῆς Ἀμερικῆς εἶναι προφανής. Ἄθελά σου κάνεις ὅ,τι οἱ Δυτικοὶ κι ἐνίοτε ὁ Κοραὴς ἔκαναν μὲ τὸ Βυζάντιο, κρίνοντάς το αὐτὸ καὶ τὸν πολιτισμό του ἀπὸ τὴν ἄθλια κατάσταση τῶν συνεχιστῶν του ἐπὶ Τουρκοκρατίας.

      Ἂν δὲν μπορεῖς νὰ ἐννοήσεις τὴν διασύνδεση μεταξὺ ὑλικοῦ καὶ πολιτισμικοῦ στοιχείου, καὶ πιστεύεις ὅτι δὲν ὑπάρχει σχέση, θὰ νομίζεις ὅτι οἱ Ρῶσσοι ἔγιναν Ὀρθόδοξοι ἐπειδὴ ἀντιλήφθηκαν τὸ νόημα τῶν περίτεχνων πατερικῶν κειμένων τοῦ 4ου αἰώνα κι ὄχι ἐπειδὴ ἐντυπωσιάστηκαν ἀπὸ τὴν αἴγλη τῆς Κωνσταντινούπολης. Ἢ ὅτι σήμερα ὁ κόσμος γίνεται «ἀμερικανάκια» γιὰ λόγους ἄλλους ἀπὸ τὴν ὑλικὴ κυριαρχία τῶν ΗΠΑ, ἐπειδὴ ἐνστερνίστηκαν συνειδητὰ τὸ ἀμερικανικὸ σύστημα ἀξιῶν (ἀμερικάνικο ὄνειρο) μελετῶντας το ὡς καταρχᾶς ἰσότιμο μεταξὺ διάφορων πολιτισμῶν.

      Καμμιὰ πνευματικότητα δὲν πείθει δίχως ὑλικότητα -δὲν ὑπάρχει κἂν- καὶ καμμιὰ ὑλικὴ δύναμη δὲν πείθει δίχως πνευματικότητα. Μόνο ἕνα κραταιὸ Βυζάντιο, ὑλικὰ εὔρωστο, ἔδινε ἐκείνη τὴν αὐτοπεποίθηση καὶ αἴσθηση οἰκουμενικότητας στὶς ἀξίες του στὰ μάτια Βυζαντινῶν καὶ ξένων. Τὸ ἕνα στοιχεῖο ἀνατροφοδοτεῖ τὸ ἄλλο. Δὲς λ.χ. τί ἀπέγινε ἡ βυζαντινὴ ζωγραφικὴ καὶ εἰδικὰ τὰ ψηφιδωτὰ μὲ τὴν ὑλικὴ βυζαντινὴ κατάρρευση.

      Ὅταν λοιπὸν σκεφτόμαστε γιατί κάποιος υἱοθετεῖ ἕναν ξένο πολιτισμό, πρέπει ἀναγκαστικὰ νὰ σκεφτοῦμε πέρα ἀπὸ μιὰ ἐκ τῶν ὑστέρων ἐπισήμανση προθέσεων καὶ ἄυλων ἰδεῶν.

      Ἀντὶ κανεὶς νὰ πρέπει νὰ διαλέξει μεταξὺ Πάριου καὶ Κοραῆ στὴ βάση μάλιστα τῶν μύθων που ὁπαδοὶ καὶ ἐχθροί τους δημιούργησαν, εἶναι προτιμότερο νὰ ξεδιαλύνει τοὺς μύθους, νὰ δεῖ τὰ κοινὰ στοιχεῖα καὶ βέβαια, νὰ κρίνει τὶς ἀπώτατες προθέσεις καθενός. Γιὰ παράδειγμα: Δὲν ἀληθεύει ὅτι ὁ Πάριος ἔστελνε τοὺς μαθητές του στὴν Εὐρώπη καὶ ὅτι μετέφραζε ἔργα τῶν Διαφωτιστῶν γιὰ τὶς ἀνάγκες τῆς διδασκαλίας του; Δὲν ἦταν ὁ Κοραὴς ἐκδότης πατερικῶν κειμένων;
      Τί ἦταν καλύτερο; Ἡ ἔστω καὶ κουτσουρεμένη ἐλευθερία ἑνὸς ἑλληνικοῦ κράτους; Ἢ νὰ ὑπομέναμε ὅλοι τὴν μοίρα μας μέσα στὸ σύστημα τῶν μιλλέτ, μὲ ἀφέλεια, ὅπως οἱ Ἀρμένιοι;

  14. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Λεωνίδα, το Φως φωτίζει και τον πολιτικά ισχυρό και τον οικονομικά ισχυρό αλλά ο έχων πολιτικό/οικονομικό υπόβαθρο/ισχύ δεν είναι απαραιτήτως και αυτός που παράγει φως/πολιτισμό!
    Τόσα παραδείγματα υπάρχουν πολιτικά/οικονομικά ισχυρών βαρβάρων αλλά και πολιτικά/οικονομικά ανίσχυρων φωτισμένων.
    Αυτό έχω στο νου μου και αντιδρώ στα γραπτά σου που θέλουν τη βάση της μειονεξίας συνδεδεμένη με την έλλειψη πολιτικο-οικονομικής… ισχύος! Άλλο καπέλο αν έχει κάποιος στον νου του την ‘παραγωγή’ πολιτισμού παγκόσμιας κλίμακας όπου θα ήταν απαραίτητη και μια ανάλογη πολιτική/οικονομική ισχύς.

    Αλήθεια, ποια ετικέτα νομίζεις πως σου έβαλα; Συγγνώμη αλλά δε το κατάλαβα.
    Εκείνο το «δε μπορώ να σας καταλάβω» και το άλλο το «να προσέχετε» είναι σχετικά με την επιμονή σας στα του Κοραή. Συγγνώμη προκαταβολικά αν από δικό μου λάθος θεώρησα πως διαβάζεις ‘ευχάριστα’ αυτά που λέει ο Κοραής.

    Λεωνίδα, εμείς δεν αποκαλούμε κανέναν Άγιο εκτός από αυτούς που η Εκκλησία μας θεωρεί ως τέτοιους.

    Ακριβώς αυτό κατάλαβα από την έλλειψη του προσδιορισμού «Άγιος»: Τις υπαρξιακές σου αποφάσεις ή προσχωρήσεις.

    • Ο/Η Λεωνίδας λέει:

      Αντώνη δεν είναι δυνατό να θεωρείς ότι υπάρχει μία επιμονή με τον Κοραή. Προσωπικά μία ανάρτηση έχω κάνει γι’ αυτόν και αυτή διαμεσολαβείται από τον λόγο και την ερμηνεία του Πασχάλη Κιτρομηλίδη.

      Έπειτα στην μέχρι τώρα συζήτηση δεν έχουμε μιλήσει για το περιεχόμενο του λόγου του Κοραή. Εγώ τουλάχιστον μέχρι τώρα αναφέρθηκα στην εξήγηση της μετακένωσης κι όχι στη δικαιολόγησή της.

      Όσο δέ για τις αποφάσεις και προσχωρήσεις…πάλι δεν μου λές κάτι καθ’ ύλην. Αφήνεις να εννοηθούν πράγματα που δεν τα λές ξεκάθαρα.

  15. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Η ένστασή μου για ‘επιμονή’ έπεται της δήλωσής σου για ‘ετικέτες’. Ποιες ετικέτες εννοείς; Τι; Φαίνεται να σε θεωρώ Κοραϊκό; Δε νομίζω.

    Η αλήθεια είναι ότι δεν φαίνεται μια εμμονή με τον Κοραή, δική σου και ακόμη περισσότερο του Γιάννη. Ίσως ήμουν υπερβολικός λόγω του ότι μου αφήνει την ίδια ‘γεύση’ με αυτή ανάλογης κουβέντας μαζί σου με σχόλια για κείμενο του κ. Ζέρβα. (Σχετικά με τον Γιάννη θα αναφερθώ μόνο αν έχει κι αυτός ένσταση).

    Είναι και που στο άκουσμα της λέξης ‘μετακένωση’, το είπα και πριν, ντρέπομαι. Και θεωρώ κάθε άλλη ‘κίνηση’ εκτός της απόρριψης, αιτία ‘σύγκρουσης’.
    Εξάλλου το ‘δίπολο’ Κοραής-ΑθανάσιοςΠάριος είναι γραμμένο στην Ιστορία.
    Η, τρόπον τινά, ενόχλησή σου από τα γραπτά και τις προτροπές του Αγίου Αθανασίου, στην προηγούμενή μας κουβέντα, δε μπορεί να θεωρηθεί και ως ένα στοιχείο ‘αθώωσής’ μου για την ευκολία χρήσης της λέξεως ‘επιμονή’; Και αν συνδυαστούν όλα αυτά, με την απουσία του προσδιορισμού ‘Άγιος’, τότε τα πράγματα γίνονται δυσκολότερα αφού μπαίνει και θέμα υπαρξιακής απόφασης ή προσχώρησης η οποία δε φαντάζει στα μάτια μου για ό,τι καλύτερο.

    Όσο για το οτι δεν έχω υπομονή και βγάζω τα συμπεράσματά μου πριν ακόμη γράψεις τα σχόλιά σου: Απαντώντας στα σχετικά με τον Κοραή θεώρησα πως το επόμενο σχόλιό σου θα αναφέρεται στα σχετικά με τον κ. Κοντογιώργη και την άποψή του περί αποδόμησης του Ελληνισμού από τις Δυνάμεις και από τους Ελλαδίτες συμμάχους τους όπως ο Βενιζέλος. Έτσι έχει το πράγμα.

  16. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Γιάννη, η μετακένωση νομίζω πως ηχεί τόσο άσχημα γιατί υπάρχει ήδη, από τότε, ο άλλος ‘πόλος’: Η άποψη πως η γέννηση του Νεοελληνικού κράτος θα μπορούσε άνετα να επιτευχθεί με βάσεις ‘παραδοσιακές’.
    Δλδ όταν επιλέγεται η μετακένωση αντί της πλούσιας Παράδοσης του Ελληνισμού, αυτό το πράγμα εγώ το θεωρώ απαράδεκτο. Και όχι γιατί γράφω μετά από 200 χρόνια αλλά, επιμένω, υπήρχαν άλλοι που ήταν αντίθετοι προς αυτόν τον προσανατολισμό, δλδ προς τους απαράδεκτους Δυτικούς.
    Δεν υπάρχει αμφιβολία πως δεν ήταν μόνος ο Άγιος Αθανάσιος ο Πάριος. Κάθε διαφορετικός προσανατολισμός οιουδήποτε εκτός από ένα κάποιο ‘σχήμα’ μετακένωσης’ ή θα φιμώνονταν ή θα είχε τραγικό τέλος (βλ. το τέλος του Καποδίστρια).
    Απορώ πώς δε δημιουργεί τάραχο και σε εσάς το άκουσμα της λέξεως ‘μετακένωση’.
    Και μη ξεχνάς ότι η μίμηση ακμαίου ‘πολιτισμού’ μπορεί να οδηγεί και στη βαρβαρότητα. Εμείς καλόν θα είναι να δείχνουμε την προτίμησή μας σε πολιτισμούς πραγματικούς κι ας μη έχουν πολιτική/οικονομική ισχύ.

    Μια δεύτερη σημαντική παρατήρηση έχει να κάνει μ’αυτό που είπα και σε προηγούμενό μου σχόλιο! ΜΟΝΟ αν θέλεις Οικουμενικών ‘διαστάσεων’ πολιτισμό σου είναι απαραίτητη η υλικότητα, δλδ η πολιτική/οικονομική ισχύς!
    Δες πώς η Χριστιανική Ζωή ‘κέρδισε’ τόσο κόσμο χωρίς καν να δίνει ουδεμία σημασία στην υλικότητα. Το αντίθετο! Άλλο αν μετά από 3αιώνες λόγω της καθολικής αποδοχής αυτής της Ζωής είχαμε και κάποιο πολιτικό υπόβαθρο!
    Δεν είναι άριστο λοιπόν να συνδυάζεις απαραιτήτως αυτά τα δύο: Τον όντως πολιτισμό με την ισχύ την υλική.

    Το να έχουμε τη δυνατότητα να κρίνουμε ‘τὶς ἀπώτατες προθέσεις καθενός’ νομίζω πως είναι το καλύτερο. Γιαυτό και η κουβέντα μας. Αλήθεια, Γιάννη μου, τελικά ποιοι ήταν αυτοί οι ευρωπαίοι που ενέπνεαν τον Κοραή;
    Γιατί είχε τέτοια αντιπάθεια στο πρόσωπο του Καποδίστρια; …..

    Καλημέρα σας.

    • Ο/Η Γιάννης λέει:

      Αντώνη,
      Δύο πρότυπα κράτους υπήρχαν το 1821, το οθωμανικό και το δυτικό. Ποια πολιτική παράδοση δηλαδή εκπροσωπούσε ο Πάριος; Ο κοινοτισμός δεν ήταν, σε πάρα πολλές περιπτώσεις, δημοκρατικός, και η ύπαρξη ενιαίου κράτους κινδύνευε τόσο από τους προεστούς όσο και από τους οπλαρχηγούς που ήθελαν να γίνουν πασάδες στη θέση των πασάδων (το οθωμανικό πρότυπο κράτους). Γι’ αυτό κι ο Καποδίστριας προσπάθησε να περικόψει την ενάντια στο κράτος νοούμενη ελευθερία. Φαίνεται να μην λαμβάνεις υπόψη σου ότι τον Καποδίστρια δολοφόνησαν ακριβώς οι συντηρητικοί κοτζαμπάσηδες. Η συμμαχία Δυτικών και τουρκομαθημένων για την αντιπολίτευση προς τον Καποδίστρια και την δολοφονία του καταρρίπτει και την άποψη για αντιπαλότητα των «παραδοσιακών» και των «δυτικιστών».

      Η «Χριστιανική Ζωή» κέρδισε κόσμο μέσω της αλληλεγγύης-αλληλοβοήθειας και της έμπρακτης αίσθησης της κοινότητας που δημιούργησε. Ακόμη και ο Κέλσος κατηγορούσε του Χριστιανούς ότι είναι «φιλοσώματον γένος» (Λόγος Αληθής, Ζ’) ενώ ο Ιουλιανός ότι «ότι εκείνα, που αύξησαν περισσότερο την αθεΐα [=Χριστιανισμό] είναι η φιλανθρωπία προς τους ξένους, η φροντίδα για την ταφή των νεκρών και η προσποιητή αυστηρότητα της ζωής» (429d). Και από τον 3ο αιώνα υπήρχε αρκετός υλικός πλούτος στην Εκκλησία ώστε να είναι εφικτή τέτοια κοινωνική δραστηριότητα.
      Αλλά και δεν υπήρχε απλώς «ΚΑΠΟΙΟ πολιτικό υπόβαθρο», υπήρχε το σημαντικότερο κράτος στην Ευρώπη αν όχι σε όλες τις εποχές. Πιστεύεις ότι η πορεία και η εξάπλωση του Χριστιανισμού θα ήταν η ίδια αν δεν υπήρχε η Ρώμη και το Βυζάντιο;

      Ο Κοραής ήταν εκλεκτικός. Δεν είχε κολλήματα με συγκεκριμένα πρόσωπα και φιλοσόφους. Θαύμαζε τον Βολταίρο για παράδειγμα αλλά δεν ήταν αντιχριστιανός ούτε ντεϊστής. Ήταν υπέρ της Γαλλικής Επανάστασης αλλά κατά του Ροβεσπιέρου. Αντιπάθεια για τον Καποδίστρια άρχισε να έχει όταν είδε ότι αυτός άρχισε να κυβερνά απολυταρχικά και όταν άρχισαν να τον πληροφορούν αντικαποδιστριακοί για τον Καποδίστρια. Εσύ, με τη σειρά σου, πρέπει να εξηγήσεις γιατί ταυτοχρόνως ήταν ενάντιοι στον Καποδίστρια φιλοδυτικοί, όπως ο Κοραής αλλά και υπερορθόδοξοι, όπως ο Μακρυγιάννης, και ανατολίτες-τουρκομαθημένοι σατράπηδες, όπως οι Κοτζαμπάσηδες και οι Φαναριώτες, και επιπλέον τι σημαίνει αυτό για την υποτιθέμενη διαμάχη μεταξύ των Ορθόδοξων ή Ανατολικών ή οπαδών του Βυζαντίου και των Δυτικιστών.

  17. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Πόσα πρότυπα εκπαιδευτικής (και όχι μόνο) πολιτικής υπήρχαν;
    Θα προτιμούσα αυτό που πρότεινε ο Καποδίστριας
    (παραδοσιακή πολιτική δλδ ελληνοχριστιανική παράδοση – γιατί μπερδεύεις τους ‘τουρκομαθημένους’ μ’αυτήν;;;;)
    αντί για τα Βαυαρικά πρότυπα που ακολουθήθηκαν και στα οποία σίγουρα είχαμε συμμετοχή συνεργατών του Κοραή..

    «άρχισε να κυβερνά απολυταρχικά». 2,5 χρόνια κυβερνήτης ο άνθρωπος, όλα κι όλα!!! Τι να πω; Δε μπορώ να πω τπτ γιαυτό που μου λες αλλά και για τα λόγια του Μακρυγιάννη. Μάλλον μας έπρεπε ο Όθων….

    Έλα τώρα με την ‘Χριστιανική Ζωή’. Υλικός πλούτος στην Εκκλησία τα πρώτα 300 χρόνια!! Έλα τώρα…Μη μου λες τέτοια……..
    Αδιαφορώ πλήρως για το πολιτικό υπόβαθρο που, επαναλαμβάνω, εκ των πραγμάτων ήλθε μετά από 300 χρόνια.

    Το θέμα είναι το φως και ο πολιτισμός να μη στηρίζεται σε πολιτικό/οικονομικό υπόβαθρο. Τελεία και παύλα!

    • Ο/Η Αντώνης λέει:

      όπου 2,5–> 3,5

    • Ο/Η Γιάννης λέει:

      Πόσα πρότυπα εκπαιδευτικής (και όχι μόνο) πολιτικής υπήρχαν;

      αὐτὰ τὰ δύο ποὺ ἀνέφερα.

      Θα προτιμούσα αυτό που πρότεινε ο Καποδίστριας
      (παραδοσιακή πολιτική δλδ ελληνοχριστιανική παράδοση – γιατί μπερδεύεις τους ‘τουρκομαθημένους’ μ’αυτήν;;;;)
      αντί για τα Βαυαρικά πρότυπα που ακολουθήθηκαν και στα οποία σίγουρα είχαμε συμμετοχή συνεργατών του Κοραή..

      Ὁ Καποδίστριας καὶ οἱ Βαυαροὶ ἐπεδίωκαν ἕνα συγκεντρωτικὸ κράτος μὲ καταπολέμηση τῶν κοτζαμπάσηδων. Τὸ πολιτικὸ σύστημά του, ποὺ τὸ ὀνομάζεις ἑλληνοχριστιανικό, ἦταν στὴν οὐσία ἡ κατάργηση τῶν δημοκρατικῶν αὐτονόητων τῶν ἐπαναστατικῶν συνταγμάτων τοῦ 1821 μὲ τὴν δικαιολογία ὅτι οἱ Ἕλληνες δὲν μποροῦσαν νὰ αὐτοκυβερνηθοῦν. Τώρα, ἑλληνοχριστιανικὴ ἦταν καὶ ἡ 21η Ἀπριλίου. Θὲς νὰ ὁρίσεις τὸ ἑλληνοχριστιανικὸς (ἢ τὸ «ρωμαίικος» ἢ ὁ,τιδήποτε παρόμοιο) ὡς ἀντιδημοκρατικός;

      Δὲν μπερδεύω κάτι. Τουρκομαθημένοι ἀναγκαστικὰ ἦταν καὶ οἱ Κοτσαμπάσηδες καὶ οἱ ὁπλαρχηγοὶ καὶ ἡ Ἐκκλησία στὴν πολιτική τους ἀντίληψη. Μ’ ὅποιον δάσκαλο (σὲ ἀναγκάσει) καθίσεις τέτοια γράμματα θὰ μάθεις.

      Τρισήμισυ χρόνια δὲν εἶναι ἀρκετὰ γιὰ νὰ διαπιστωθεῖ ἡ ἀναστολὴ τοῦ συντάγματος καὶ ἡ διάλυση τῆς βουλῆς; Ὁ Μακρυγιάννης, ποὺ ἄλλοτε ἐξυμνεῖται ὡς ὁ προασπιστὴς τοῦ ἑλληνοχριστιανισμοῦ καὶ τὴς ὀρθόδοξης παράδοσης, πῶς γίνεται νὰ συμφωνεῖ μὲ τὸν Κοραή; Γιατί τὸ ἀντιπαρέρχεσαι αὐτό; Ὁ Μακρυγιάννης δὲν ὑποστήριξε τὸν Ὄθωνα;

      Ἡ Ἐκκλησία φυσικὰ καὶ εἶχε ὑλικὸ πλοῦτο ὥστε νὰ συντηρεῖ τοὺς πιστούς της κι ἀκόμη καὶ νὰ ἐξαγοράζει τοὺς ὑποδουλωμένους χριστιανοὺς ἤδη στὸν 3ο αἰώνα. Μπορεῖς νὰ ἀδιαφορεῖς γιὰ τὸ πολιτικὸ ὑπόβαθρο ὡσὰν αὐτὸ νὰ μὴν ὑπῆρχε, μόνο ποὺ ἔτσι δὲν ἀπάντησες σὲ ὅ,τι σὲ ρώτησα.

  18. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Δε μπορώ να μη σχολιάσω και εκείνο το: «Ο Κοραής ήταν εκλεκτικός».
    Το θέμα δεν είναι αν ήταν εκλεκτικός αλλά τι προτείνει στους Έλληνες!
    Προτείνει να αναγεννηθούν μέσα από τα έργα των αιρετικών καθολικών και προτεσταντών, των άθεων κτλ. Και τι περιμένει μετά από μια τέτοια αναγέννηση; Να μείνουν πιστοί στην Ορθοδοξία οι Έλληνες;
    Εμένα μου θυμίζει τον τρόπο με τον οποίο δρα ο παπισμός π.χ. με την Ουνία. Όχι ότι ήταν δάκτυλος των Δυτικών αλλά αυτά που λέει είναι άκρως επικίνδυνα… όπως αποδείχθηκε άλλωστε. Γιαυτό οι λόγοι του Αγίου Αθανασίου ήταν σωστοί σωστότατοι και θα έπρεπε να τους έχουμε υπόψιν όλοι μας.

    • Ο/Η Γιάννης λέει:

      Ἐπαναλαμβ άνω, πρέπει νὰ σχολιάσεις τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ Πάριος ἔστελνε μαθητές του στὴν «ἄθεη καὶ αἱρετικὴ προτεσταντικὴ καὶ καθολικὴ» Εὐρώπη ἐνῶ ὁ Κοραὴς ἐξέδιδε πατερικὰ κείμενα. Εἰδάλλως ἡ ἀντίληψή σου δὲν εἶναι περιεκτικὴ ἀλλὰ ἀποσπασματική, δὲν μπορεῖ νὰ ἐξηγήσει γιατί συμβαίνει κάτι μὲ τὸ ὁποῖο ἡ βασικὴ θεώρησή σου διαφωνεῖ.

  19. Ο/Η Λεωνίδας λέει:

    Τέθηκαν πολλά ζητήματα οπότε δεν θα υποβάλλω τα σχόλιά μου ως απαντήσεις στα επιμέρους σχόλια αλλά θα τοποθετηθώ συνολικά.

    Δεν μπορώ να κατανοήσω γιατί η συζήτηση θα πρέπει να λάβει φιλοσοφικές διαστάσεις για την εν γένει διασύνδεση μεταξύ υλικού και πνευματικού. Αυτή και στα δικά μου μάτια είναι αυτονόητη αλλά ίσως θα ήταν προτιμότερο να συμμαζέψουμε την κουβέντα εστιάζοντας στην τουρκοκρατία.

    Νομίζω ότι αν εξετάσει κανείς την μεταφραστική πρακτική και την εισδοχή ευρωπαϊκών ιδεών στην ελλαδική κοινωνία θα πρέπει να ανατρέξει ήδη στις μεταφράσεις του όψιμου Βυζαντίου. Τουλάχιστον σε φιλοσοφικό και θεολογικό πεδίο. Γιατί για παράδειγμα το ρωμαϊκό δίκαιο είναι σημείο αναφοράς καθόλη τη Βυζαντινή περίοδο. Η μεταφραστική πρακτική, ως δείκτης της πύκνωσης της πνευματικής σχέσης με την Δύση, συνεχίζεται καθόλη την περίοδο της Τουρκοκρατίας.

    Ως προς τον πρώιμο χριστιανισμό· νομίζω ότι είναι αρκετά περίπλοκο ζήτημα και μάλιστα με λίγες ιστορικές πηγές. Η έννοια της πολιτικής και κοινωνικής ισχύος δεν σημαίνει ότι διαθέτει μία μόνο μορφή. Η στάση του Μεγάλου Κωνσταντίνου δίνει επιπλέον ώθηση σε μία ήδη υπάρχουσα κοινωνική δυναμική της εκκλησίας (κυρίως στην Ανατολή και λιγότερο στη Δύση). Τώρα θα πρέπει να έχει κανείς κατά νού σε ποια στρώματα ρίζωσε ο χριστιανισμός αν διείσδυσε στις ανώτερες τάξεις, ή κυρίως στα αστικά στρώματα κ.λ.π.

    Ως προς το θέμα μας δεν μπορώ να θεωρήσω τυχαίο ότι όσο συρρικνώνεται η αυτοκρατορία έχουμε μία στροφή προς τη Δύση για βοήθεια και συνάμα πιέσεις προς τους επισκόπους για την Ένωση κ.λ.π.

  20. Ο/Η Λεωνίδας λέει:

    Η συζήτηση εστιάστηκε στη διαμάχη μεταξύ Κοράη και Πάριου. Ορισμένες παρατηρήσεις γύρω από αυτό το ζήτημα.

    Ο Κοραής είναι μεταρρυθμιστής στα θρησκευτικά ζητήματα με προτεσταντίζουσες τάσεις (τούτο δεν τον κάνει προτεστάντη). Ο ίδιος θεωρεί ότι μία πολιτιστική αλλαγή (που συνδέεται άρρηκτα με την κοινωνικοπολιτική) του ελληνισμού θα πρέπει να έχει σαν βάση τη θρησκεία. Ο ίδιος δίνει έμφαση στην κριτική στις καταχρήσεις του κλήρου. Κριτική στις καταχρήσεις του κλήρου υπήρχε και σε παραδοσιακό πλαίσιο μόνον που στο πλαίσιο του όλου έργου του Κοραή προσλαμβάνει διαφορετικό νόημα. Ο ίδιος θεωρεί ήσσονος σημασίας τα δογματικά ζητήματα, τα οποία ουσιαστικά εξοβελίζονται από τη συζήτηση προσδίδοντας μονομερή έμφαση στην ηθικοπρακτική θεολογία. Αναβιβάζει τον ρόλο της φιλοσοφίας σε κριτήριο της θεολογικής πίστης αφού είναι αυτή που λειτουργεί ως μέσον επαναφοράς της τελευταίας στην αρχέγονη ευαγγελική καθαρότητα. Συγχρόνως αξιοποιεί θεολογικά σχήματα σκέψης στην προοπτική δημοκρατικών πολιτικών αιτημάτων.

    Η αξίωση της φιλοσοφίας να αυτονομηθεί από την θεολογία επισείει με την σειρά της την κριτική του Πάριου. Στο σημείο αυτό ο Κοραής στρεβλώνει τις απόψεις του αφού τον θεωρεί διώκτη της φιλοσοφίας εν γένει. Όμως από την πλευρά του βλέπει «αληθινή» θρησκεία και φιλοσοφία σε αγαστή σύμπνοια. Η δημόσια διαμάχη μεταξύ Κοραή και Πάριου ξεκινά το 1791 με αφορμή τις απόψεις που έχει διατυπώσει ο Κοραής προς τον φίλο του Λώτο, πρωτοψάλτη Σμύρνης, πάνω στο ζήτημα της νηστείας.

    Υπό το πρίσμα των παραπάνω συντομογραφικών παρατηρήσεων η διαμάχη μεταξύ Πάριου και Κοραή δεν είναι πολιτική ή είναι πολιτική με βαθειά πολιτιστικά προαπαιτούμενα και συνέπειες (με εξαίρεση την πατρική διδασκαλία, αν η τελευταία προσγραφεί στον Πάριο. Θα επανέλθω σε αυτό το σημείο). Αναφέρεται κυρίως στην θρησκεία και στις σχέσεις της με τη φιλοσοφία όπως επίσης και σε επιμέρους ζητήματα όπως η νηστεία. Στην επιστολή του για την τελευταία δεν είναι τυχαίο ότι ο Πάριος θεωρεί ότι ο Κοραής αναπαράγει τις απόψεις των δυτικών για τη νηστεία.

    Ο Πάριος στα πολιτικά ζητήματα ομολογεί ευθέως την περιορισμένη γνώση του. Το κρίσιμο γι’ αυτόν είναι ότι οι περί ελευθερίας και ισότητας ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης και των εγχώριων υποστηρικτών της προτάσσονται για να υπηρετήσουν τις εξουσιαστικές βλέψεις των φορέων τους. Το μείζων πρόβλημα όμως είναι ότι οδηγούν στην αθεΐα. Εδώ αξίζει να τονιστεί ότι η στάση του μέχρι το 1793 (οπότε και συγγράφει, ως Κελεστίνος Ρόδιος, την αθλιότητα των δοκησισόφων) είναι περισσότερο διαλεκτική ενώ σταδιακά σκληραίνει.

    Από την άλλη πλευρά η σύγκρουσή τους επιτείνεται επειδή η σκέψη τους εκδιπλώνεται σε ένα κοινό πεδίο. Ο Κοραής βασιζόμενος στην δεσποτεία και την φιλοσοφική και επιστημονική ένδεια και τις επιστήμες των Ελλήνων προτρέπει στην μετακένωση, ώστε οι Έλληνες να ανακτήσουν την προγονική δόξα. Με τη σειρά του ο Πάριος θεωρώντας ότι η πίστη είναι αρκετή για τη σωτηρία των ανθρώπων και δεδομένου ότι οι Έλληνες έχουν την ορθή πίστη καταυγάζονται από το φώς της πίστεως. Οπότε τι ανάγκη έχουν από ιδέες που όχι μόνον δεν προάγουν την πίστη αλλά οδηγούν και στην απώλεια;

    Γιάννη δεν ξέρω ποιους μαθητές του στέλνει στην Ευρώπη ο ίδιος ο Πάριος, ούτε πια πατερικά κείμενα εκδίδει ο Κοραής. Αν σου είναι εύκολο θα ήθελα να γίνεις πιο αναλυτικός σε αυτό το σημείο ερμηνεύοντας συνάμα τα δεδομένα. Ο τελευταίος μάλιστα δεν αρδεύει από πατέρες, παρά ελάχιστα, κι όταν αναφέρεται σε θεολογικά ζητήματα. Αντιθέτως σημείο αναφοράς του είναι κυρίως η Αγίας Γραφή. Ενώ μεταφράζει Πλάτωνα Μόσχας, κατηχητικό εγχειρίδιο προτεσταντικών τάσεων. Ο Πάριος μεταφράζει μόνον Antonio Genovesi, το ίδιο κείμενο που είχε μεταφράσει στο παρελθόν ο Βούλγαρης προσθέτοντας έναν δικό του επίλογο «προς αθέους». Ο Genovesi είναι εκφραστής του μετριοπαθούς Διαφωτισμού και το κείμενό του δεν είναι παρά «Στοιχεία Μεταφυσικής».

    Η διαμάχη είναι συνολικότερη από ιστορική άποψη. Πιστεύω όμως ότι από καθαρά λογική θα μπορούσε να υπάρξει σύνθεση στο πολιτικό στο βαθμό που ούτε ο Πάριος διαθέτει στιβαρή εναλλακτική πολιτική αντίληψη, ενώ ο Κοραής ουσιαστικά ωθείται προς τον ευσεβισμό και την χρησιμοθηρική εκδοχή της θρησκείας, ήτοι θεολογικώς πάσχει (στο πλαίσιο της χριστιανικής θεολογίας πάντα).

    Στην τελευταία εκδοχή θα επιστρέψω γιατί πράγματι πιστεύω ότι στις μέρες μας αναπαράγεται μία διαμάχη με τελείως διαφορετικές ιδεολογικές στοχεύσεις και κοινωνικοπολιτικές αντιστοιχίες από την εποχή των Πάριου και Κοραή. Από την άλλη θα ήθελα να σημειώσω κάποια πράγματα για τον Καποδίστρια καθώς και τι αξίζει να μελετηθεί από το έργο του Κοραή. Σε γενικές γραμμές πάντα.

  21. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Κοιτάξτε να δείτε πώς ξεκινώντας από το ερώτημα, αν η μετακένωση που οραματίστηκε ο Κοραής μπορεί να είναι η βάση της μειονεξίας του βαλκάνιου Έλληνα καταλήξαμε να αναρωτιόμαστε ποιους μαθητές και με ποιο σκοπό έστειλε ο Άγιος Αθανάσιος στην Ευρώπη, ποια πατερικά κείμενα εξέδιδε ο Κοραής(αλήθεια ποια;) και το κυριότερο να πρέπει να δώσουμε ορισμό της Ελληνοχριστιανικής Εκπαιδευτικής πολιτικής μη μπερδευτεί κανείς και μας περάσει και για χουντικούς!

    Η κλασσική Παιδεία σε συνδυασμό με την Αγιοπατερική μας Παράδοση είναι η παρακαταθήκη μας. Γιαυτήν έπρεπε και πρέπει να αγωνιστούμε. Στην προσπάθειά μας αυτή, φυσικά και δε θα κάνουμε πίσω κι αν μείνουμε 300 κι αν ξεμείνουμε κι από πολιτικό κι από οικονομικό υπόβαθρο. Έτσι δε διδαχθήκαμε κι από τους πατέρες μας; Έτσι πρέπει να πορευόμαστε.

    Κανείς δεν είπε ότι είναι κακό πράγμα ο συνδυασμός υλικού και πνευματικού. Αλλά όχι ότι το πολιτικο-οικονομικό υπόβαθρο δημιουργεί ή ακόμα ακόμα συντηρεί την Πνευματική μας ζωή! Το σημαντικό είναι να μη χαθεί τίποτα από αυτά που λάβαμε από τους πατέρες μας. Αν εξαιτίας κάποιων προτεσταντικών προσμίξεων θα χάσουμε κατι τι από τα Δόγματά μας, κατι τι από την Πνευματική μας Παράδοση και εν τέλει καταντήσουμε σε κατάπτωση δε μπορούμε να πούμε ότι μας φταίει η πολιτικο-οικονομική μας απώλεια!!
    Όταν τα πρώτα 300 χρόνια οι χριστιανοί διώκονταν πώς εμείς θα ρίξουμε τα αίτια της κατάπτωσής μας στην απώλεια πολιτικού υπόβαθρου;;
    Μία αιτία βρίσκω για την κατάπτωσή μας: Η όχι καλή πνευματική μας κατάσταση και τπτ άλλο!
    Εν ολίγοις η βάση της μειονεξίας μας ταπεινά φρονώ πως είναι η απώλεια του Ελληνοχριστιανικού μας προσανατολισμού!

    Δεν υπάρχει ανάγκη, νομίζω, περαιτέρω αναλύσεως. Αφήστε που τώρα που το ξανασκέφτομαι το θεωρώ αστείο! Να ψάχνουμε ποια η αιτία της κατάπτωσής μας όταν από τη γέννησή του το Έθνος μας καθοδηγήθηκε από ανθρώπους που δε βλέπανε με καλό μάτι τον Ελληνοχριστιανικό προσανατολισμό! Και φυσικά 200 χρόνια τώρα μεγαλώνει ‘στραβά’.

    • Ο/Η Γιάννης λέει:

      Ἀντώνη, Λεωνίδα,
      λοιπόν, ὅσον ἀφορᾶ στὸν Κοραὴ ἔκανα λάθος ἀναφέροντας ὅτι ἐξέδωσε πατερικὰ κείμενα. Αὐτὸ δὲν ἀλλάζει τὸ ὅτι ὁ Πάριος ὄντως ἔστελνε μαθητές του στὴν Εὐρώπη «ἀδειάζοντας» τοὺς σημερινοὺς ἀντιδυτικοὺς ὑποστηρικτές του, οὔτε τὸ ὅτι ὁ Κοραὴς δὲν εἶναι ὅ,τι τὸν κατηγοροῦσαν πὼς εἶναι οἱ ἀντίπαλοί του, σημερινοὶ καὶ παλιοί. Ἂν τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ Πάριος δὲν εἶχε ἀντίρρηση γιὰ τὶς σπουδὲς στὴν Δύση δὲν ἔχει σχέση μὲ τὸ ζήτημα ἂν ὁ Κοραὴς (κι ὄχι ὁ Πάριος) -ἡ στάση καθενός τους- εἶναι ἡ βάση τῆς σημερινῆς μειονεξίας, τότε ἀποφεύγουμε νὰ κοιτάξουμε κατάματα τὸ πρόβλημα τῆς μειονεξίας.
      Πάντως ἐγὼ δὲν βλέπω κάποια νόθευση τῆς ὀρθόδοξης θεολογίας μὲ τὶς ἰδέες τοῦ Κοραῆ γιὰ ὅ,τι χριστιανικὸ δὲν ἅπτεται τῶν δογμάτων. Καὶ θεωρῶ παράδοξο, στὴν καλύτερη περίπτωση, νὰ κατακρίνεται ἀπὸ «ἑλληνοχριστιανικὴ» σκοπιὰ κάποιος ποὺ ἔχει προτείνει τὴ διδασκαλία τῶν θρησκευτικῶν στὰ δημόσια σχολεῖα.

      Λεωνίδα,
      Τουρκομαθημένοι ἦταν ὅλοι, ἀσφαλῶς, πράγμα ποὺ σημαίνει ὅτι ὅποιες ἰδέες γιὰ ἀτομικὰ δικαιώματα, δημοκρατία, σύγχρονο κράτος κ.λπ. ἐμφανίζονταν στὴν Ἑλλάδα μόνο ἀπὸ τὴ Δύση μποροῦσαν νὰ προέλθουν, παρ’ ὅλο ποὺ θὰ ἔπρεπε νὰ γίνει προσεκτικὸ συνταίριασμά τους μὲ τὴν ἑλληνικὴ νοοτροπία. Ἄρνηση, ὅμως, καταρχᾶς, γιὰ εἰσαγωγὴ θεσμῶν καὶ νοοτροπιῶν ἀπὸ τὴ Δύση σήμαινε καὶ σημαίνει: λογικὴ τῶν πασάδων καὶ τῶν προκρίτων, δηλαδὴ ὀθωμανικὸ πολιτικὸ σύστημα.

  22. Ο/Η Λεωνίδας λέει:

    Αντώνη Καλημέρα!
    Η μετακένωση του Κοραή είναι η θεωρητική και ιδεολογική αποκρυστάλλωση μιας μακράς πορείας. Αυτό προσπάθησα να σημειώσω. Τούτο δεν οφείλεται στην πνευματική ένδεια των ιθυνουσών τάξεων. Αντιστοιχούσε και σε μιαν ορισμένη πραγματικότητα. Η απώλεια της αυτοκρατορίας, η πύκνωση των εμπορικών σχέσεων, η τεχνική υπεροπλία των δυτικών είναι ορισμένες όψεις της εμπράγματης βάσης του αισθήματος καχεξίας που διαμορφώνεται προοδευτικά. Αφήνω εδώ το αίσθημα της διαρκούς ταπείνωσης από τον Τούρκο κατακτητή.

    Η μετακένωση όμως δεν είναι το μόνο που είπε ο Κοραής. Μπορεί να είχε και ο ίδιος συλλάβει το πολιτικό πρόβλημα ως πρωτίστως πολιτιστικό και παιδευτικό, όμως το κρίσιμο είναι η εκ μέρους του επεξεργασία του πολιτικού φιλελευθερισμού. Ενός φιλελευθερισμού που δεν ήταν ρηχός αλλά, εν πολλοίς, κοινωνιολογικά εμπλουτισμένος, καθώς ο ίδιος είχε επιδράσεις και από τον Μοντεσκιέ, ενός ιδιαίτερα στιβαρού στοχαστή.

    Η κριτική του στον Καποδίστρια ήταν εσφαλμένη και άδικη. Ο Γιάννης ορθά κατά τη γνώμη μου επεσήμανε ότι είχε και κακή πληροφόρηση από αντικαποδιστριακούς κύκλους.

    Συμφωνώ μαζί σου ως προς την ελληνοχριστιανική παράδοση, η οποία είναι καταστατική βάση της ίδρυσης του ελλαδικού κράτους, όμως χρειάζεται επανερμηνεία. Αντί αυτής έχουμε μια απολίθωσή της ενώ οι ζωτικές δυνάμεις του ελληνισμού έχουν απομακρυνθεί από αυτήν. Αλλά η κρατική οργάνωση, η ανόρθωση της παραγωγής της Ελλάδος είναι ζωτικής σημασίας πεδία τα οποία δεν καλλιεργούνται με την ελληνοχριστιανική παράδοση. Δύναται η τελευταία να προσφέρει ένα ευρύτερο αξιακό πλαίσιο στον βαθμό βέβαια που γίνεται αντικείμενο συνειδητής αναστροφής και μεθερμηνεύεται υπό τις παρούσες συνθήκες.

  23. Ο/Η Λεωνίδας λέει:

    Σημειώνει ο Γιάννης: «Εσύ, με τη σειρά σου, πρέπει να εξηγήσεις γιατί ταυτοχρόνως ήταν ενάντιοι στον Καποδίστρια φιλοδυτικοί, όπως ο Κοραής αλλά και υπερορθόδοξοι, όπως ο Μακρυγιάννης, και ανατολίτες-τουρκομαθημένοι σατράπηδες, όπως οι Κοτζαμπάσηδες και οι Φαναριώτες, και επιπλέον τι σημαίνει αυτό για την υποτιθέμενη διαμάχη μεταξύ των Ορθόδοξων ή Ανατολικών ή οπαδών του Βυζαντίου και των Δυτικιστών».

    Συμφωνώ με τον εντοπισμό των συμμαχιών. Θα συμπλήρωνα και τους Κολοκοτρώνη και Νικηταρά ως ένθερμους υποστηρικτές του Καποδίστρια. Συμμαχίες που η διακρίβωσή τους σχετικεύει αν δεν υπονομεύει καθοριστικά, αυτή την διαμάχη μεταξύ εκσυγχρονιστών και παραδοσιοκρατών που δήθεν διαπερνά την ελλαδική ιστορία. Ο Πασχάλης Κιτρομηλίδης αναφέρεται στην «περίεργη συσπείρωση ετερόκλητων στοιχείων γύρω από το αίτημα του συνταγματισμού». Περίεργη βέβαια με τα κριτήρια του πολιτικού φιλελευθερισμού αλλά είναι δεδομένος ο ετερόκλητος χαρακτήρας των συμμαχιών.

    Πάντως εν σχέση προς το αίτημα του συνταγματισμού μία θέλω να πιστεύω γόνιμη αναφορά έχω κάνει με ανάρτηση κειμένου του Βερναρδάκη εδώ.

    [Μία ένσταση ως προς τους χαρακτηρισμούς «τουρκομαθημένοι». Όλος ο λαός ήταν «τουρκομαθημένος» αν με τον προσδιορισμό επισημαίνεται η συμμόρφωση με την οθωμανική πολιτική κυριαρχία και οι συνέπειές της . Δεν ήσαν μόνον αυτό όμως. Ιδίως οι Φαναριώτες είχαν υψηλότατη παιδεία (βλ. Μαυροκορδάτους), ενώ στα φαναριώτικα περιβάλλοντα άνθισαν λόγιοι όπως ο Καταρτζής και ο Χριστόπουλος. Ενώ αν δεν κινούνταν οι πρόκριτοι της Πελοποννήσου επανάσταση δεν γινόταν].

  24. Ο/Η Λεωνίδας λέει:

    Σταχυολογώ ορισμένα κατά την εκτίμησή μου κρίσιμα στοιχεία της συνέντευξης Κιτρομηλίδη:

    «Δεν είναι μια αποτυχία συγκερασμού του πνευματικού πολιτισμού με τον ευρωπαϊκό πολιτισμό, στον οποίο ανήκει οργανικά, αλλά μια από τις πολλαπλές αποτυχίες αυτού του κράτους, το οποίο στρεβλώθηκε τόσο πολύ κατά τη διαμόρφωσή του από τη συνάντησή του με την παραδοσιακή ελληνική κοινωνία ώστε δεν μπόρεσε ποτέ να λειτουργήσει» (ερμηνεύω, και ιδιαίτερα προς τον Αντώνη: δεν πρέπει να ταυτίζουμε την «παραδοσιακή κοινωνία» με την Ορθοδοξία. Εδώ η παραδοσιακή κοινωνία έχει να κάνει περισσότερο με τρόπους κοινωνικής οργάνωσης και νοοτροπίας. Βλ. για παράδειγμα τα όσα αναφέρει ο Πετρόπουλος [«Πολιτική και Συγκρότηση Κράτους 1833-1843»] για τον χαρακτήρα της πολιτικής στην προεπαναστατική ελληνική κοινωνία)

    «Βλέπουμε τη συγκλονιστική προσπάθεια να διατυπωθούν στην ελληνική γλώσσα από συγγραφείς πριν από τον Κοραή όπως ο Ιώσηπος Μοισιόδακας, πρωτόγνωρες για τους ίδιους έννοιες».

    «Το κράτος το ελληνικό δημιουργήθηκε με πάρα πολλές στρεβλώσεις για να υπηρετήσει τις ιδιοτέλειες της κοινωνίας, το οποίο μπορώ να εξηγήσω μόνο με την αποτυχία της διάκρισης του δημόσιου από το ιδιωτικό».

    «Ο Κοραής θα είναι πάντα επίκαιρος γιατί συνδυάζει τον σεβασμό για το ουσιαστικό περιεχόμενο της αρχαιότητας με την επιμονή στην εκσυγχρονιστική αντίληψη: ότι πρέπει να φτιάξουμε κάτι μοντέρνο που θα είναι σε θέση να ενσωματώσει το παλιό». Όπου ως παλαιό εγώ νοώ και το Βυζάντιο. Τίθεται βέβαια το πρόβλημα αν ο Κοραής διαθέτει τα κριτήρια της σκέψης για την ένταξη του Βυζαντίου. Πιστεύω πως όχι. Για τούτο είναι αναγκαία η σύνθεση.

  25. Ο/Η Αντώνης λέει:

    «Συμφωνώ μαζί σου ως προς την ελληνοχριστιανική παράδοση, η οποία είναι καταστατική βάση της ίδρυσης του ελλαδικού κράτους,
    όμως χρειάζεται ε π α ν ε ρ μ η ν ε ί α. Αντί αυτής έχουμε μια α π ο λ ί θ ω σ ή της ενώ οι ζωτικές δυνάμεις του ελληνισμού έχουν α π ο μ α κ ρ υ ν θ ε ί από αυτήν. Αλλά η κρατική οργάνωση, η ανόρθωση της παραγωγής της Ελλάδος είναι ζωτικής σημασίας πεδία τα οποία δεν καλλιεργούνται με την ελληνοχριστιανική παράδοση. Δύναται η τελευταία να προσφέρει ένα ευρύτερο αξιακό πλαίσιο στον βαθμό βέβαια που γίνεται α ν τ ι κ ε ί μ ε ν ο σ υ ν ε ι δ η τ ή ς αναστροφής και μεθερμηνεύεται υπό τις παρούσες συνθήκες.»

    Για μένα αυτή η παράγραφός σου είναι το Α και το Ω. Μόνο που πρέπει να σημειώσουμε τη σωστή σειρά:
    «οι ζωτικές δυνάμεις του ελληνισμού έχουν α π ο μ α κ ρ υ ν θ ε ί από αυτήν» με αποτέλεσμα να τη βλέπουν «α π ο λ ι θ ω μ έ ν η» και να θεωρούν πως είναι απαραίτητη μια ε π α ν ε ρ μ η ν ε ί α.

    Η «συνειδητή αναστροφή» όλων προς την ελληνοχριστιανική παράδοση είναι η μόνη λύση αν θέλουμε να αποκτήσουμε ενεργό και σωτήριο ρόλο στα δρώμενα. Αν δε γίνει αυτό θα μείνουμε κομπάρσοι σε ένα ‘έργο’ που βαίνει προς το τέλος του.

    Χαίρομαι που κάνεις τον κόπο και συζητάς μαζί μου.
    Καλημέρα σου.

    • Ο/Η Λεωνίδας λέει:

      Δεν καταλαβαίνω το ύφος σου Αντώνη. Τι εννοείς με το «Χαίρομαι που κάνεις τον κόπο και συζητάς μαζί μου»;

      Το ότι καθυστερώ να σχολιασω οφείλεται σε παράγοντες που δεν είναι του χεριού μου. Να με συγχωρείς γι’αυτό.

  26. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Όχι βρε, αλλιώς το είπα.
    Βλέποντας την υπομονή σου και την κατάρτισή σου ένοιωσα μια κάποια μειονεξία, βαλκανικού τύπου, και την εξέφρασα με ευχαριστία.
    Μη στενοχωρείσαι, κάτι τέτοια μου περνούν γρήγορα και επανέρχομαι δριμύτερος και σερτικότερος ;–) ;–)

  27. Ο/Η Λεωνίδας λέει:

    Χαίρομαι γιατί δεν υπήρξε καμία παρερμηνεία Αντώνη. Σε θέλω δριμύτερο και σερτικότερο 🙂 🙂

  28. Ο/Η Αντώνης λέει:

    «Tο «εθνικό» κράτος θα επιβίωνε μόνο υπηρετώντας την οικουμενική ελληνικότητα.»
    http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_columns_1_05/06/2011_444729

    Καλά τα λέει ο Γιανναράς μιας και τοποθετεί τους κοραϊστές μαζί με όλους αυτούς τους τάχα προοδευτικούς υλιστές αριστερούς στη θέση τους που δεν είναι άλλη από μια μαύρη σελίδα στο βιβλίο της Ιστορίας αλλά, αλλά μας τα λέει μισά.
    Δεν έχω δει πουθενά κείμενό του που να βάζει στη θέση του και εκείνον, ‘την πολιτική ιδιοφυΐα’, τον Βενιζέλο.
    (Βεβαίως, να πω την αλήθεια, δε μ’απασχολεί καθόλου η γνώμη και η σκέψη του Γιανναρά, αλλά να, επειδή τον έχεις σε εκτίμηση και επειδή αυτό το άρθρο του το είδα σα συμμετοχή του στην κουβέντα μας, είπα να επανέλθω χαλαρά, όχι δριμύτερος ούτε σερτικότερος ;–) ;–) )

    Αν δε νοιώσει κάποιος στο πετσί του καταρχάς τα αριστερά-υλιστικά ιδεολογήματα ως επάρατη νόσο, τον δε ‘ελληνοχριστιανισμό’ του Κοραή ως ένα ‘δρόμο’ που δεν οδηγεί εκεί που πρέπει, τουναντίον οδηγεί σε επικίνδυνους ατραπούς, ε τότε, είμαι σίγουρος πως αέρα δέρει!

    Καλησπέρα Λεωνίδα!

    • Ο/Η Λεωνίδας λέει:

      Καλησπέρα Αντώνη!

      Ο Γιανναράς έχει αναφερθεί ρητά στον Βενιζέλο σε επιφυλλίδα του, στην οποία τον τοποθετεί δίπλα-δίπλα με τον Κοραή. Δεν μπορώ να θυμηθώ ποια ήταν, νομίζω όμως ότι πολύ θα εκτιμούσες την κρίση του.

      όσο για τους εν γένει προοδευτικούς νομίζω ότι είναι εμφανής και η αποψή μου και ο προσανατολισμός μου.

  29. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Καλημέρα.
    Από το ’90 είχα να διαβάσω Γιανναρά. Τα τελευταία 2-3 χρόνια τον ξαναδιαβάζω, για άλλους λόγους απ’ότι τότε και ομολογώ, όχι ανελλιπώς. Σαυτά τα 2-3 χρόνια δε είδα ρητή αναφορά στο Βενιζέλο. Για όλα τα άλλα όμως είδα.

    Δεν είναι το θέμα αν ανέβει στην εκτίμησή μου ο καθηγητής (πράγμα που δε το βλέπω όσο μεταφράζει τα της Πίστεώς μας με το δικό του μυαλό σα να είναι αυθεντία. Όταν κάποιος βλέπει τα πάντα μέσα από το δικό του πρίσμα δεν απέχει και πολύ από την ώρα που θα βλέπει και την Αγιοπατερική μας Παράδοση με τον ίδιο τρόπο, με αποτέλεσμα άλλα να κρατά κι άλλα να τα αφήνει ως αχρείαστα. Αυτό, τρόπον τινά, οδηγεί σε νέο-πατερικό προσανατολισμό.)
    Όπως καταλαβαίνεις θεωρώ τη στάση μας σχετικά με τέτοια θέματα ως κύρια αιτία της πνευματικής μας ‘υγείας’. Αν πειραχτεί αυτή είμαι σίγουρος πως επηρεάζει όλη την ύπαρξή μας και φυσικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε κάποιο συμβάν είτε πολιτικό είναι αυτό είτε κοινωνικό κτλ.

    Γνώριζα τον προσανατολισμό σου σχετικά με τους ‘προοδευτικούς’ με λίγα λόγια η αναφορά μου δεν ήταν προς εσένα.

    Αλλά πες μου: Οι ‘προοδευτικοί’ έχουν κατά βάση το ίδιο όραμα μ’αυτό του Κοραή και μάλιστα ανόθευτο, χωρίς ουδεμία αναφορά στον Θεό. Εσύ τους απορρίπτεις γιαυτόν ακριβώς το λόγο ή έχεις κι άλλους δικούς σου λόγους; Αν ο λόγος απόρριψης είναι η αθεΐα τους, τα κριτήριά σου δλδ είναι πνευματικά τότε θα πρέπει να δεις τον Πνευματικό προσανατολισμό του Κοραή ώστε αν τυχόν είναι διαφορετικός από αυτόν των Αγίων Πατέρων να τον απορρίψεις και αυτόν. Το έκανες; Μάλλον όχι. Γιατί; Μένεις ικανοποιημένος με τον προσανατολισμό του Κοραή έστω κι αν είναι λάθος; Τότε πρέπει να δούμε με ποιες ισχυρές κι ακλόνητες βάσεις προχωράμε. Βάσεις όπου δε μπαίνει η δική μας κριτική, το δικό μας πρίσμα. Έχουμε τέτοιες βάσεις ή όλα είναι ρευστά και προς διερεύνηση;;

    • Ο/Η Λεωνίδας λέει:

      Γειά σου Αντώνη!
      Για την αναφορά στον Βενιζέλο είμαι σίγουρος. Υπήρξε μάλιστα και «απάντηση» (άκομψη κι επιθετική) από τον Ανδριανόπουλο. Ο Γιανναράς προσέφερε πολλά στην μεταπολεμική θεολογία. Σε τούτο το σημείο διαφωνούμε νομίζω. Η ερμηνεία είναι οντολογικό γεγονός. Δηλαδή ανήκει στην ίδια την ανθρώπινη συνθήκη και δεν μπορεί να γίνει αλλιώς. Ακόμη κι αυτούσιες να αναπαράγονται οι κρίσεις των Πατέρων στο βαθμό που αυτό γίνεται σε διαφορετικές συνθήκες τότε μιλούμε για διαφορετικές χρήσεις.

      Υπάρχουν κι άθεοι που δεν είναι προοδευτικοί. Αυτοί συνήθως δεν είναι μαχητικοί άθεοι. Δεν θεωρώ ότι η στάση στα πνευματικά ζητήματα συνυφαίνεται με τρόπο αναγκαίο και με θέσεις σε άλλα ζητήματα. Πιστεύω ότι πρέπει κατ’αρχάς να πρυτανεύει η αναλυτική προσέγγιση. Στο παράδειγμα του Κοραή έσπευσα να σημειώσω ότι, μολονότι μελετούσε τα θεολογικά, ήταν ιδιαίτερα κακός θεολόγος. Δεν καταλάβαινε πολλά από αυτά. Από την άλλη πλευρά, ήταν σημαντικός φιλόλογος και θεωρητικός της πολιτικής, τουλάχιστον για τα ελληνικά δεδομένα της εποχής.

      Η σημασία του μάλιστα γίνεται μεγαλύτερη αν αναλογιστεί κανείς ότι συγκροτήθηκε εθνικό κράτος – καλώς ή κακώς. Το θέμα δεν είναι να είναι κανείς οπαδός του Κοραή. Αλλά πώς μπορεί να τον αγνοήσει; Τέλος δεν νομίζω ότι έχει πολύ σχέση με τους σημερινούς προοδευτικούς. Δεν είναι μόνον το ζήτημα της θρησκείας. Είναι και η σημασία που προσδίδει στη γνώση στη συνύφανσή της με την ηθική. Τούτο το τελευταίο στοιχείο έχει περιέλθει σε ατονία στους σημερινούς θιασώτες προοδευτικών ιδεών. Εγώ δεν συμφωνώ με τον τέτοιο τονισμό του ορθού λόγου, αλλά δεν παύει να είναι πολύ πιο κλασικότροπα αστική η προσέγγισή του, η οποία έχει εξοβελιστεί στις μέρες μας.

      [Παρέκβαση θέλω να ελπίζω όχι άστοχη. Συγγνώμη για τον αφορισμό, αλλά είμαι από εκέινους που πιστεύουν ότι η λίγη φιλοσοφία απομακρύνει από την πίστη, η πολύ σε φέρνει κοντά της. Δεν σημαίνει ότι οδηγεί αναπόδραστα σε αυτήν βέβαια].

  30. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Καλημέρα, Λεωνίδα.

    «Ακόμα και σκλάβοι, αγράμματοι, φτωχοί οι ΄Ελληνες δεν έπαψαν να παράγουν πολιτισμό, ενεργό ετερότητα, πρόταση με πανανθρώπινη εμβέλεια. Μόλις έγιναν έθνος-κράτος, μόνο μιμούνται»
    Έτσι, για το εμπράγματο της βάσης της μειονεξίας μας, που λέγαμε σε σχέση με το οικονομικο-πολιτικό υπόβαθρο.
    Από το:
    http://www.lifo.gr/blogs/angel/1925
    (ήταν εύκολο να το βρω αφού μου έδωσες και τον Ανδριανόπουλο.)

    Λες: ‘Η ερμηνεία είναι οντολογικό γεγονός’

    Η ερμηνεία έπεται της εμπειρίας. Δλδ ερμηνεία έξω από την εμπειρία είναι αέρας και μόνο αέρας και ούτε κατά διάνοια οντολογικό γεγονός! Παπαγαλία, ίσως;
    Η δε εμπειρία αποκτάται είτε από καθημερινές ενασχολήσεις είτε εξ Αποκαλύψεως. Την μεν πρώτη την προσπερνούμε ως απλώς, ‘ανθρώπινη’, στη δεύτερη όμως μένουμε θεωρώντας την ως το μόνο οντολογικό γεγονός που μεταμορφώνει τον άνθρωπο.
    «ὁ δὲ ἀγαπῶν με ἀγαπηθήσεται ὑπὸ τοῦ πατρός μου, καγὼ ἀγαπήσω αὐτὸν καὶ ἐμφανίσω αὐτῷ ἐμαυτόν». Και αυτό γίνεται δια της του Πνεύματος Αποκαλύψεως κι έτσι ο άνθρωπος διδάσκεται. Αν λοιπόν έτσι έχει το πράγμα πώς είναι δυνατόν να θεωρείς πως ενώ π.χ. οι Άγιοι Πατέρες έχουν αποκαλύψεις μυστηρίων ουρανίων αυτό να μη έχει άμεση σχέση με άλλα ζητήματα όπως πολιτικά, κοινωνικά κτλ. Δλδ η Πνευματική μας ζωή φυσικά και μας ‘διδάσκει’ και για άλλα ζητήματα. Δεν υπάρχει περίπτωση να μη συμβαίνει αυτό!
    Έτσι δε πρέπει να τα βλέπουμε; Τέτοιες βάσεις δε πρέπει να έχουμε. Στέρεες. Πού μετά να μας επηρεάσουν οι χοντροκοπιές των υλιστών-αριστερών ή οι κακές ‘θεολογίες’ των διάφορων ‘φιλοσόφων’.
    Αν δε τα βλέπουμε έτσι τότε υπάρχει θέμα και θα πρέπει σίγουρα να δούμε, γιατί δεν τα βλέπουμε έτσι.
    Ας ευχηθούμε, ενόψει της μεγάλης γιορτής της Πεντηκοστής, καλή φώτιση δλδ μια, κατά το μέτρο μας, Θεία Αποκάλυψη.

    • Ο/Η Λεωνίδας λέει:

      Καλησπέρα Αντώνη.
      Σε ευχαριστώ κι εγώ που βρήκες το άρθρο. Τώρα που ξαναβλέπω την «κριτική» Ανδριανόπουλου νομίζω ότι ήμουν χλιαρός στις αποτιμήσεις μου. Απαράδεκτη ήταν και με τεράστιες εννοιολογικές συγχύσεις (βλ. τα περί εθνικισμού για παράδειγμα).

      Υπάρχει και η συνήθης ερμηνεία που έρχεται κοντά στην κατανόηση και η οποία συμπλησιάζει την έννοια της εμπειρίας, όπως τουλάχιστον την έχει διατυπώσει ο Γιαννάρας (εικάζω ότι από εκεί την αντλείς).

      Δεν είπα ότι δεν μπορούν να συσχετιστούν ζητήματα πολιτικοκοινωνικά με την θεολογία των Πατέρων. Είπα ότι «Δεν θεωρώ ότι η στάση στα πνευματικά ζητήματα συνυφαίνεται με τρόπο αναγκαίο και με θέσεις σε άλλα ζητήματα». Στο «αναγκαίο» απέδωσα σημασία. Επίσης, η συσχέτιση δεν γίνεται με έναν μόνον τρόπο.

      Συγγνώμη και πάλι με την καθυστερημένη απάντηση.
      Καληνύχτα Αντώνη.

  31. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Καλησπέρα, Λεωνίδα.

    Δεν έχω ιδέα τι λέει ο Γιανναράς περί εμπειρίας-ερμηνείας.
    Μου φαίνονται σωστά έτσι όπως τα έγραψα.
    Η συνήθης ερμηνεία η οποία συμπλησιάζει την έννοια της εμπειρίας μου φαίνεται πως έχει να κάνει πιο πολύ, αν όχι αποκλειστικά, με τις καθημερινές ανθρώπινες ενασχολήσεις. Όσο απομακρυνόμαστε από αυτές τόσο πιο δύσκολα θα έχουμε ερμηνεία χωρίς εμπειρία δίχως να καταλήξουμε να κάνουμε απλές εικασίες.

    Το άλλο που σκέφτομαι τώρα είναι ο όρος: ‘οντολογικό γεγονός’.
    Νομίζω πως η λέξη ‘γεγονός’ δεν αποδίδει σωστά κάτι που διαρκώς γίνεται. Ερμηνεύουμε ακατάπαυστα πλήθος ερεθισμάτων. Καλύτερα θα ήταν με τη λέξη ‘σταθερά’. ‘Οντολογική σταθερά’.
    Οντολογικά γεγονότα θα έπρεπε να χαρακτηρίζονται οι εμπειρίες που λαμβάνουν χώρα σπάνια και οι οποίες αλλάζουν, μεταμορφώνουν την ύπαρξη.

    Όλα αυτά τα λέω γιατί με το, ‘η ερμηνεία είναι οντολογικό γεγονός’, έχασα την ψυχραιμία μου 😉 , γιατί ένοιωσα, ξανά, να δίνεται στην ‘ερμηνεία’ περισσότερη σημασία από την εμπειρία όταν είναι σίγουρο πως η εμπειρία, η δράση, είναι η αιτία κάθε ερμηνείας.

    Ελπίζω να έγινα σαφής ή τουλάχιστον να μη τα μπέρδεψα περισσότερο..

    Λες:«Είπα ότι “Δεν θεωρώ ότι η στάση στα πνευματικά ζητήματα συνυφαίνεται με τρόπο αναγκαίο και με θέσεις σε άλλα ζητήματα”»

    Είναι όμως ένα κάποιο δείγμα για το τι μπορεί να συμβαίνει και σε άλλα ζητήματα.
    Π.χ., αν κάποιος καυγαδίζει και βγαίνει εκτός εαυτού διαρκώς εκτός του ότι αμέσως αμέσως χαρακτηρίζεται ως οργίλος χάνει και την όποια δυνατότητα είχε να προτιμηθεί π.χ. ως πολιτικός σύμβουλος.
    Θα φανώ απόλυτος αλλά δε πειράζει: Πρώτη προτεραιότητα είναι η στάση στα πνευματικά ζητήματα. Όλα τα άλλα έπονται. Έτσι προσπερνούμε και τους διάφορους συσχετισμούς ;–)

  32. Ο/Η Λεωνίδας λέει:

    Καλησπέρα Αντώνη,
    Νομίζω ότι δεν υπάρχει μεγάλη απόκλιση ανάμεσα σε εμπειρία και ερμηνεία έτσι όπως τη χρησιμοποιώ εγώ τουλάχιστον.

    Όσο για τον Γιανναρά δεν εννοούσα κάποια συσχέτιση ανάμεσα σε «εμπειρία» και «ερμηνεία», αλλά την έννοια της «εμπειρίας» στην οποία προσδίδει ένα πρωτογενές περιεχόμενο.

    Έχει δίκιο για τον «οντολογικό γεγονός». Εκ παραδρομής του έγραψα. «Οντολογική σταθερά» είναι μια χαρά.

    Για το τελευταίο ζήτημα που έθεσες. Να το πώ με ένα παράδειγμα. Θεολογικόδογματικές απαντήσεις, όπως για παράδειγμα η Χριστολογία της Εκκλησίας δεν συνδέεται οργανικά και αναγκαία με μιαν ορισμένη πολιτική θεώρηση, π.χ. τον πολιτικό ή κοινωνικό φιλελευθερισμό κ.λ.π. Οι συσχετισμοί δεν πιστεύω ότι ξεπερνιούνται (θεωρητικώς πάντα). Μπορούν να παρακάμπτονται 🙂

  33. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Λεωνίδα, το παθαίνω συχνά, να ξεχνώ συμπαθείς ανθρώπους και να σταματώ να τους παρακολουθώ. Αυτή τη φορά ξέχασα, μπορεί και πάνω από χρόνο, τον Θεόδωρο Ζιάκα. Θα ήταν κρίμα να μη παραθέσουμε και τη γνώμη του επί του θέματος! Χαίρομαι ιδιαιτέρως όταν διαπιστώνω ταύτιση απόψεων με τον εν λόγω κύριο. Βασικά έτσι πρέπει, όπως έχω ξαναπεί: Πρέπει να διάγουμε εν τω αυτώ νοΐ και εν τη αυτή γνώμη.

    Ένα τμήμα από :
    http://www.antifono.gr/portal/Πρόσωπα/Ζιάκας/Ομιλίες-Συζητήσεις/2679-Το-παχύ-μας-δέρμα.html

    «4.3 Η «μετακένωση»
    Το πείραμα της κατασκευής «γραικογάλλων» ορίστηκε με σαφήνεια από τον Κοραή ως «μετακένωση». Επί λέξει: Αδειάζουμε τα δικά μας «καύκαλα» από το εντελώς άχρηστο περιεχόμενό τους και μεταγγίζουμε μέσα τους τον ατόφιο Διαφωτισμό, παίρνοντάς τον από τα σοφά ευρωπαϊκά «καυκία».

    Πρέπει να δεχθούμε πλέον, ότι ύστερα από κοντά δύο αιώνες εφαρμογής, το πείραμα έχει ολοκληρωθεί. Γενιά με τη γενιά ο Ρωμιός έβγαινε από το χειρουργείο της «μετακένωσης» ολοένα και πιο «άλλος άνθρωπος». Για να καταλήξει στο Τίποτα. Έμενε αλήθεια κάτι στο μίγμα από τα μιγνυόμενα, ή δεν προέκυπτε τίποτα, όπως όταν ανακατεύεις αντίθετα χρώματα; Και τι θα σήμαινε «τίποτα»; «Τίποτα» στο πεδίο του πολιτισμού σημαίνει απουσία συλλογικής δημιουργίας, απουσία στο πεδίο της αυθυπερβατικής συνάντησης του εγώ με το εμείς. Σημαίνει δηλαδή μεταπρατισμό, παρασιτισμό και τελικά τομαρισμό. Δεν είναι τυχαίο ότι αυτός θα ήταν ο χαρακτήρας του νεωτερικού Έλληνα (του «γραικογάλλου»): μεταπρατικός και εντέλει παρασιτικός και τομαριστικός (γραικύλος κατά την αρχαία ορολογία). Σήμερα το είδος αυτό κυριαρχεί παντού, αλλά παλιότερα ενδημούσε σχεδόν αποκλειστικά στον χώρο των ευρω-σπουδασμένων, ενθαρρύνοντας π.χ. τη «Γενιά του ‘30» να προσβλέπει στην απείραχτη –ακόμη- ελληνικότητα του απλού λαού, -ελληνικότητα την οποία και ταύτιζαν με τη συλλογική δημιουργία. Χαρακτηριστικές, εν προκειμένω, είναι οι αναφορές του Σεφέρη, για τους σπουδαγμένους, που τους βρίσκει «όλους χαλασμένους», να προφέρουν «σπασμένες λέξεις από ξένες γλώσσες». Όπως χαρακτηριστική είναι και η έκστασή του μπρος στην ασύλληπτη αυθυπερβατική ανάταση του απλού, αγροτικού κυρίως, λαού της Κύπρου, στον αγώνα για την Ένωση με την Ελλάδα.
    Για να κατανοήσουμε την αδυναμία παραγωγής ταυτότητας από τη συγχώνευση της ελληνικής με τη νεωτερική, πρέπει πρώτα να δούμε τι είναι αυτό, που τις καθιστά ασυμβίβαστες……»

    Αν και μου αρκούσε ο Άγιος Αθανάσιος 😉
    Ελπίζω να αρκούν τα όσα είπαμε… (Και φυσικά ελπίζω να έχει πεισθεί και ο πιο ‘δύσκολος’ για το ότι όχι μόνο μπορούμε να ‘αγνοήσουμε’ τον Κοραή αλλά …επιβάλλεται!)

    Τέλος, ναι όντως, δεν υπάρχει μεγάλη απόκλιση ανάμεσα σε εμπειρία και ερμηνεία μιας και η μία είναι η αιτία της άλλης. Αρκεί να συνυπάρχουν…

    • Ο/Η Λεωνίδας λέει:

      Αντώνη, πιστεύω κι εγώ ότι αρκούν τα όσα είπαμε.

      Μία μικρή μόνο σημείωση. Και ο Ζιάκας τονίζει τα περί πολιτισμού.

      Εγώ νομίζω ότι στον Κοραή το μείζων είναι η διασύνδεση εθνικής ιδεολογίας και πολιτικού φιλελευθερισμού.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s