Ο Σβορώνος και η διαμάχη των ιστορικών

Του Νάσου Βαγενά

Η ροπή μας προς τη μυθοποίηση είναι ακατάσχετη. Αυτό δείχνει η εμφύλια σύγκρουση πολιτισμών που μαίνεται τα τελευταία χρόνια ανάμεσα στα δύο μέτωπα του ελληνικού ιστοριογραφικού φονταμενταλισμού: στους εθνικιστές και στους αντιεθνικιστές.

Τη σύγκρουση καθιστά φαινόμενο μοναδικό η ιδιοτυπία της. Διότι στην πρώτη γραμμή των δύο παρατάξεων βρίσκονται δύο ομάδες φανατικών εντελώς ανόμοιες μεταξύ τους: οι μουτζαχεντίν της λαϊκής εθνικοθρησκευτικής πρόσληψης της ελληνικής ιστορίας, αφενός, και οι ζηλωτές της υπερμοντέρνας θεωριοκρατούμενης ιστοριογραφίας, αφετέρου. Χαρακτηρίζω φανατικούς και τους δεύτερους όχι μόνο για την ιδεολογηματική τους αντίληψη της πριν από το 1800 ελληνικής ιστορίας, που τους έχει οδηγήσει στην κατασκευή νέων μύθων, ανάλογων με τους μύθους των αντιπάλων τους, που δεν είναι ιστορικοί, αλλά και για το πάθος με το οποίο τους αντιμάχονται, πάθος ανάρμοστο σε ιστορικούς, που έργο τους είναι η ψύχραιμη και αμερόληπτη μελέτη της ιστορίας.

Σε αυτή τη σύγκρουση δύο είναι τα κύρια θύματα: η ιστορική πραγματικότητα και η σοβαρή ιστοριογράφησή της. Επειδή αυτά τα δύο είναι ένα, οι απόψεις του Νίκου Σβορώνου για τη διαμόρφωση του νέου ελληνισμού ας δούμε τι έχουν υποστεί.

Να είναι άραγε τυχαίο το ότι οι δύο αντίπαλες παρατάξεις σε ένα μόνο ομονοούν: στην παρουσίαση των επί του θέματος θέσεων του Σβορώνου ως θέσεων ουσιοκρατικών; Παραμόρφωσή τους που υπαγορεύεται από τον ζήλο των εθνικιστών να δείξουν ότι οι πεποιθήσεις τους για την αδιάσπαστη ιστορική συνέχεια του ελληνισμού επιβεβαιώνονται από τις απόψεις ενός επιφανούς ιστορικού· και από την εξίσου περίπαθη επιθυμία των εν λόγω ιστορικών να επιβάλουν την άποψη ότι το νεοελληνικό έθνος δεν υπήρχε πριν από την Επανάσταση, επειδή πιστεύουν στη θεωρία ότι δεν είναι το έθνος εκείνο που γεννάει τον εθνικισμό (ο οποίος συμπεραίνει κανείς- γεννιέται από παρθενογένεση) αλλά ότι είναι ο εθνικισμός εκείνος που γεννάει το έθνος.

Έτσι και οι παρθενογενεσιακοί ιστορικοί παρουσιάζουν τον Σβορώνο να υποστηρίζει την άποψη της αδιάσπαστης ιστορικής συνέχειας του ελληνισμού, άποψη που θεωρούν ουσιοκρατική, επειδή είναι βέβαιοι ότι η πεποίθηση πως μπορεί να υπάρχει μακρά συνέχεια ενός έθνους, είτε ιστορική είτε πολιτισμική, προϋποθέτει εξ ορισμού την πίστη στην ύπαρξη μιας υπεριστορικής ουσίας του. «Ο Σβορώνος», γράφει ο Α. Λιάκος, πιστεύει ότι «ο ελληνισμός μένει αμέτοχος στη μεταβολή ενός περίγυρου και θεωρείται επομένως συνεχής, ταυτός εαυτώ και ποιοτικά αναλλοίωτος. […] Η εθνική ιστοριογραφία, ακόμη και στη μαρξιστική της εκδοχή, έμεινε μεταφυσικά θεμελιωμένη».

Δεν νομίζω να υπάρχει μεγαλύτερη διαστρέβλωση των απόψεων ενός ιστορικού από αυτήν που περιέχεται στο παραπάνω χωρίο. Διότι ο Σβορώνος υποστηρίζει το αντίθετο: «Το έθνος» γράφει «είναι κι αυτό μια ιστορική κατηγορία. […] Κανένας σοβαρός μελετητής δεν ικανοποιείται με τις ρομαντικές αντιλήψεις που παρουσιάζουν το έθνος ως κάποια υπερβατική οντότητα». Και, βέβαια, πουθενά ο Σβορώνος δεν υποστηρίζει την αδιάσπαστη ιστορική συνέχεια του ελληνισμού. «Από τον 6ο αιώνα ως το τέλος του 11ου και τις αρχές του 12ου», γράφει, ο βυζαντινός ελληνισμός αποτελεί «μια νέα ιστορική σύνθεση, με διαφορετικές εθνολογικές αναλογίες από τον αρχαίο και διαφορετικό συνειδησιακό περιεχόμενο», τόσο ώστε «να απαρνηθεί το ίδιο του το όνομα και να διακόψει στη συνείδησή του την πολιτισμική του συνέχεια. […] Η συνείδηση της ιστορικής του συνέχειας» έχει υποστεί «ένα είδος ιστορικής αλλοτρίωσης».

Η ποιοτική διαφορά στην προσέγγιση του θέματος ανάμεσα στον Σβορώνο και στους εν λόγω ιστορικούς είναι φανερή. Ο Σβορώνος, που η ερευνητική του δραστηριότητα εκτείνεται από το πρώιμο Βυζάντιο ως τον 20ό αιώνα, με κύρια ενδιαφέροντά του τη μέση βυζαντινή περίοδο και τη διαμόρφωση του νέου ελληνισμού, εξάγει τα πορίσματά του από τη μελέτη των ιστορικών πηγών και σκεπτόμενος με το μυαλό του («Δεν αναθέτω σε κανέναν να σκεφτεί για μένα και επομένως δεν ξεκινώ από θεωρητικές γενικότητες» σημειώνει). Οι θεωριοκρατούμενοι ιστορικοί, που η γνώση τους της βυζαντινής και οθωμανικής περιόδου είναι σε σύγκριση με εκείνη του Σβορώνου θλιβερά υπολειπόμενη (οι περισσότεροι είναι μελετητές των μετά τον Διαφωτισμό περιόδων), διατυπώνουν τις απόψεις τους πρωτίστως από τη μελέτη εθνογενετικών θεωριών: σκέφτονται περισσότερο με το μυαλό ορισμένων ξένων θεωρητικών των εθνικών σχηματισμών, οι οποίοι δεν γνωρίζουν επαρκώς τη νεοελληνική περίπτωση. Αλλά και εμφανίζονται βασιλικότεροι του βασιλέως, αφού αντιμετωπίζουν τις θεωρίες αυτές ως ιερά κείμενα και τις εφαρμόζουν στα καθ΄ ημάς ως εάν δεν δέχονται εξαιρέσεις.

Χρησιμοποιώ τη φράση «ως ιερά κείμενα» όχι μεταφορικά. Διότι η ποιότητα της πίστης τους σε αυτές τις θεωρίες δεν είναι διαφορετική από εκείνη των θιασωτών της αδιάσπαστης ιστορικής συνέχειας. Αν στους μεν η συνέχεια του ελληνισμού είναι φυσικό αποτέλεσμα μιας υπεριστορικής του ουσίας, στους δε την ανυπαρξία νεοελληνικού έθνους πριν από την Επανάσταση αποδεικνύει η Βίβλος των θεωρητικών τους μοντέλων. Διότι η απόλυτη βεβαιότητα ότι η πίστη στην αδιάσπαστη συνέχεια του ελληνισμού, ακόμη και στην πολιτισμική, είναι αναγκαστικά ουσιοκρατική δεν είναι λιγότερο ουσιοκρατική από αυτή την πίστη.

Μπορεί κανείς να πιστεύει στην αδιάσπαστη ιστορική συνέχεια του ελληνισμού χωρίς να πιστεύει στην ύπαρξη κάποιας υπερβατικής του ουσίας, γιατί θεωρεί (κατά τη γνώμη μου εσφαλμένα) ότι οι ιστορικές πηγές δείχνουν την ιστορική του συνέχεια· ενώ δεν μπορεί να πιστεύει απόλυτα στις κατασκευές της θεωρίας, χωρίς αυτό να αποτελεί θεωριακό φονταμενταλισμό.

Ο κ. Νάσος Βαγενάς είναι καθηγητής της Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. 

 Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Το ΒΗΜΑ την 19 Ιουνίου 2011

Άλλα άρθρα του Νάσου Βαγενά που πραγματεύονται τα αυτά ζητήματα κι έχουν αναρτηθεί στο παρόν ιστολόγιο:

Οι περιπέτειες της ελληνικής συνείδησης
Εμφύλια σύγκρουση πολιτισμών
Συνέχειες και ασυνέχειες

Advertisements
This entry was posted in Νάσος Βαγενάς and tagged , , , , , . Bookmark the permalink.

6 Responses to Ο Σβορώνος και η διαμάχη των ιστορικών

  1. Ο/Η Γιάννης λέει:

    Καλημέρα

    πουθενά ο Σβορώνος δεν υποστηρίζει την αδιάσπαστη ιστορική συνέχεια του ελληνισμού. «Από τον 6ο αιώνα ως το τέλος του 11ου και τις αρχές του 12ου», γράφει, ο βυζαντινός ελληνισμός αποτελεί «μια νέα ιστορική σύνθεση, με διαφορετικές εθνολογικές αναλογίες από τον αρχαίο και διαφορετικό συνειδησιακό περιεχόμενο», τόσο ώστε «να απαρνηθεί το ίδιο του το όνομα και να διακόψει στη συνείδησή του την πολιτισμική του συνέχεια. […] Η συνείδηση της ιστορικής του συνέχειας» έχει υποστεί «ένα είδος ιστορικής αλλοτρίωσης».

    ὁ σβορῶνος, ὅμως, ἔχει γράψει καὶ «Τα στοιχεία της αδιάκοπης πολιτιστικής και ως ένα σημείο της εθνολογικής συνέχειας…εμποδίζουν να δούμε στον μεσαιωνικό Ελληνισμό έναν νέο λαό, μια καινούργια εθνότητα, άσχετη, ή με κάποια μόνο μακρινή σχέση με τον αρχαίο Ελληνισμό, αλλά μας κάνουν να βλέπουμε σε αυτόν μια νέα φάση του ίδιου λαού» (Το ελληνικό έθνος. Γένεση και διαμόρφωση του Νέου Ελληνισμού, σ. 64)

    • Ο/Η Λεωνίδας λέει:

      Καλησπέρα Γιάννη (αν και είναι πολύ αργά),
      απέδωσες έμφαση στην κρίση του Βαγενά που αφορά στην ερμηνεία του Σβορώνου κι όχι στις αναιρετικές ορισμένων ιστορικών θεωρήσεων που θεωρώ ότι είναι και το πιο ενδιαφέρον (και πολεμικό) στοιχείο του άρθρου. Όχι βέβαια ότι αυτό που σημειώνεις δεν είναι σημαντικό. Κάθε άλλο.

      Παρέπεμψες στη σελίδα 64 του κειμένου του Σβορώνου, ενώ ο Βαγενάς έχει παραπέμψει σε ένα απόσπασμα στην αμέσως προηγούμενη σελίδα (σε ένα πρόχειρο κοίταγμα του δοκιμίου δεν μπόρεσα να βρώ την διατύπωση «ένα είδος ιστορικής αλλοτρίωσης»).

      Σε κάθε περίπτωση, στο απόσπασμα που παραθέτεις ο Σβορώνος χρησιμοποιεί τον όρο «εθνότητα» κι όχι έθνος, ενώ στην καταληκτική παράγραφο της ίδιας σελίδας που αναφέρεσαι σημειώνει: «Ο ίδιος αυτός λαός, η ίδια αυτή εθνότητα…θα αρχίσει να παίρνει συνείδηση του εαυτού του και της ιστορικής του συνέχειας…με έναν λόγο να δημιουργεί (η έμφαση δική μου) ελληνική εθνική συνείδηση». Από την τελευταία διατύπωση προσδίδεται στην έννοια της εθνότητας μία ιστορική, δυναμική χροιά, ενώ η ιστορίκευση του έθνους δηλώνεται σε επίπεδο διακηρύξεων ήδη στην εισαγωγή (ιδιαίτερα σελ. 22-23).

      Το κρίσιμο εδώ είναι αν ο όρος εθνότητα ταυτίζεται στo γραπτό του με τον όρο «έθνος». Στο πρώτο κεφάλαιο με τίτλο «Η διαμόρφωση ενός ελληνικού λαού», στην πρώτη ενότητα με τίτλο «Η αρχαία πανελλήνια λαϊκή κοινότητα»γράφει:

      «Αν για όλους αυτούς τους λόγους δεν μπορεί να υποστηριχθεί ότι ο αρχαίος ελληνικός κόσμος αποτέλεσε στην κλασική εποχή ένα συγκροτημένο έθνος, η ιδέα μιας πανελλήνιας ενότητας…η, ως ένα βαθμό, φυλετική συγγένεια του ελληνικού πληθυσμού…, το κοινό βάθος των ελληνικών διαλέκτων, τέλος ο κοινός του πολιτισμός, μας επιτρέπουν να υποστηρίξουμε ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια ιστορικά σχηματισμένη σε έναν ορισμένο χώρο σταθερή κοινότητα, σε έναν συγκροτημένο λαό ή εθνότητα (ethnie), με ιδιαίτερη πολιτιστική φυσιογνωμία» (σελ. 27).

      Στο παραπάνω απόσπασμα τίθενται ορισμένες αναλυτικές έννοιες, και διακρίσεις, που, κατά την εκτίμησή μου πάντα, διαπερνούν το έργο του Σβορώνου. Η όρος «έθνος» διακρίνεται από αυτόν του όρου «εθνότητα», ο οποίος ταυτίζεται με τον όρο «λαός». Η εθνότητα μοιάζει, μέσες άκρες, να ταυτίζεται με την κοινότητα που έχει κοινό πολιτισμό. [σε θεωρητικό επίπεδο αυτή τη διάκριση θα τη βρεί κανείς ανεπτυγμένη, εξ όσων γνωρίζω, και στον Anthony Smith].

      Σε όλα τούτα θα πρέπει να έχουμε κατά νού και άλλες δύο θεωρητικές και μεθοδολογικές επιλογές του Σβορώνου. Η πρώτη είναι η διάκριση ανάμεσα στο περιεχόμενο της αυτοκατανόησης του Ελληνισμού ως προς το ποια είναι τα στοιχεία που τον συνδέουν και στα όσα στοιχεία έπαιξαν αντικειμενικά έναν τέτοιο ρόλο (η σχηματοποίηση δική μου, βλ. σελ. 25). Και το δεύτερο είναι η χρήση των σχημάτων της ιστορικής νομοτέλειας και των κοινωνικών παραγόντων που κινούν την ιστορία και απολήγουν στη δημιουργία μιας κοινής βούλησης που είναι και βασικό χαρακτηριστικό της εθνικής ενότητας (δίχως να εξαντλείται σε αυτήν ο μελετητής).

      Πάντως, κι εδώ για να εκφραστώ αφοριστικά, νομίζω ότι ο Βαγενάς έχει ένα πολύ καλό γραπτό, και θαρραλέο υπό την έννοια ότι οι καθηγητές για κάποιο λόγο δεν αντιμάχονται μεταξύ τους επιδεικνύοντας, με την κακή έννοια, «καλούς τρόπους». όμως νομίζω ότι με την διατύπωσή του «η ποιότητα της πίστης τους σε αυτές τις θεωρίες δεν είναι διαφορετική από εκείνη των θιασωτών της αδιάσπαστης ιστορικής συνέχειας» δείχνει μία προσπάθεια ενός οιωνεί συμψηφισμού που είναι άδικη, διότι δεν μας λέγει ποιοι είναι οι εκφραστές αυτών των τελευταίων απόψεων σε ακαδημαϊκό επίπεδο (γιατί τους φονταμενταλιστές της θεωρίας και τους ξέρουμε και τους αναφέρει). Επιπλέον, θα ήταν ενδιαφέρον να δούμε αν και οι θεωρητικοί και ιστορικοί του παρελθόντος, τα έργα των οποίων είναι αγκωνάρια της νεοελληνικής εθνικής ιδεολογίας, είχαν ποτέ, και σε πιο βαθμό, μία «ουσιοκρατική»και ανιστορική αντίληψη για το έθνος. Αυτό θα ήταν αρκούντως πιο γόνιμο βέβαια.

      Τέλος, εκτιμώ, ότι προβαίνει και σε μία άλλη αβλεψία. Τοποθετώντας τα πράγματα σε ακραιφνώς μεθοδολογικό επίπεδο (θεωριακοί φονταμενταλιστές, ουσιοκράτες, ιστορικοί που στέκονται στα συγκεκριμένα εμπειρικά δεδομένα) δεν αναφέρεται στις πολιτικοϊδεολογικές επιδιώξεις των θεωριακών φονταμενταλιστών κυρίως οι οποίοι και παρουσιάζονται ως, δήθεν, ακραιφνείς της επιστήμης.

  2. Ο/Η Γιάννης λέει:

    Λεωνίδα,
    προφανῶς ὁ σβορῶνος δὲν ταύτιζε ἔθνος καὶ ἐθνότητα. τὸ λάθος στὴν ἑρμηνεία τοῦ σβορώνου ἀπὸ τὸν βαγενᾶ ἐντοπίζεται ἀπὸ ἐμένα στὸ ὅτι ὁ σβορῶνος κάνει λόγο γιὰ συνέχει ἑλληνισμοῦ, ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ ἑλληνικῆς ἐθνότητας, ἐνῶ ὁ βαγενᾶς πιστεύει ὅτι ὁ σβορῶνος «δεν υποστηρίζει την αδιάσπαστη ιστορική συνέχεια του ελληνισμού«. ἄλλο ἂν ὁ σβορῶνος δέχεται τὴν ἀντίληψη γιὰ τὸ νεωτερικὸ ἔθνος ἀπορρίπτοντας κατὰ συνέπεια τὴν ἀποψη γιὰ ἀδιάσπαστη συνέχεια ἑλληνικοῦ ἔθνους: αὐτὸ δὲν συνεπάγεται ὅτι ὁ σβορῶνος ἀπορρίπτει τὴν ἀδιάσπαστη συνέχεια ἑλληνισμοῦ καὶ ἑλληνικῆς ἐθνότητας. μὲ ἄλλα λόγια ὁ βαγενᾶς δὲν λαμβάνει ὑπόψη του τὸν σβορώνειο διαχωρισμὸ τοῦ ἔθνους ἀπὸ τὴν ἐθνότητα ὅταν ἀντιστέκεται στὴν «διαστρέβλωση τοῦ σβορώνου».

    συμφωνῶ γιὰ τὸν συμψηφισμὸ τὸν ὁποῖο διακρίνεις. ἴσως εἶναι ἕνα εἴδος παραχώρησης στοὺς συναδέλφους καὶ ἐπίδειξη οὐδετερότητας. πράγματι, πιὸ ἐνδιαφέρον καὶ γόνιμο θὰ ἦταν νὰ ἐντοπίσει τὶς οὐσιοκρατικὲς προϋποθέσεις τῶν ἱστορικῶν τοῦ παρελθόντος. ὅπως καὶ να γίνει μιὰ σύγκριση μεταξὺ τῶν ὑποτιθέμενων ἐθνοκεντρικῶν ἐξωεπιστημονικῶν σκοπιμοτήτων τῶν ἱστορικῶν τοῦ παρελθόντος μὲ τὶς ἐξωεπιστημονικὲς σκοπιμότητες τῶν σημερινῶν εὐρωπαϊστῶν καὶ διεθνιστῶν ἀρνητῶν τῆς ἑλληνικῆς συνέχειας.

    πάντως, ὁ βαγενᾶς διαφωνεῖ ἀκόμη καὶ μὲ τὸν σβορῶνο ὅσον ἀφορᾶ στὴν συνέχεια τοῦ «ἑλληνισμοῦ» («Μπορεί κανείς να πιστεύει στην αδιάσπαστη ιστορική συνέχεια του ελληνισμού γιατί θεωρεί (κατά τη γνώμη μου εσφαλμένα) ότι οι ιστορικές πηγές δείχνουν την ιστορική του συνέχεια«) κι ἔτσι γίνεται βασιλικότερος τοῦ βασιλέως, δηλαδὴ τῶν ἀκραιφνῶν ἀρνητῶν ἑλληνικῆς συνέχειας.

    • Ο/Η Λεωνίδας λέει:

      Γιάννη, συμφωνώ με την πρώτη σου παρατήρηση. Και το περίεργο είναι ότι σε άλλα κείμενά του (τα οποία έχουν αναρτηθεί στο παρόν ιστολόγιο) ο Βαγενάς έχει κάνει επισημάνσεις και γνωρίζει καλά αυτή τη διάκριση.

      Παραθέτω ορισμένα αποσπάσματα από αυτά τα άρθρα του:

      Αναφερόμενος στον Σβορώνο γράφει:

      H διαφωνία του με τους αριστερούς συντρόφους του (που τη δεκαετία του 1940 διατύπωναν με λιγότερο σοφιστικό τρόπο αυτό που έχει αναπτυχθεί σήμερα σε περίτεχνη θεωρία) ήταν – σημείωνε το 1988 – ότι «είχαν μπερδέψει, όπως γίνεται συχνά ακόμη και τώρα, το πρόβλημα της διαμόρφωσης μιας εθνότητας με το πολιτικό αίτημα του εθνικού κράτους»”.

      “ωστόσο ανιχνεύει την ύπαρξη λανθάνουσας «πολιτιστικής και ως ένα σημείο εθνολογικής συνέχειας», η οποία από τον 6ο ως τον 11ο αιώνα συντηρεί υποσυνειδησιακά την ελληνικότητα, για να ανακτήσει ο ελληνισμός σταδιακά τη συνειδητότητά του από το τέλος του 11ου και τις αρχές του 12ου αιώνα, σε μια νέα ιστορική πορεία που θα διαρκέσει ως τις αρχές του 19ου αιώνα και θα διαμορφώσει «σε συντελεσμένο έθνος» τον νέο ελληνισμό”.

      [σημ. δική μου: πόσο διαφέρουν άραγε οι παρατηρήσεις αυτές από τις παραδοσιακές θεωρίες περί εθνική αφύπνισης;].

      Νομίζω και πάλι πως η σπουδή του Βαγενά να στηλιτεύσει από κοινού τους εκσυγχρονιστές και τους εκφραστές της εθνικιστικής άποψης τον οδηγεί σε γενικεύσεις που αδικούν τους δεύτερους. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε, και θα το επαναλάβω πάλι, ότι θεωρητικούς από την πλευρά των δεύτερων δεν βρίσκει. Κι αν δεν υπάρχουν στο τώρα θα μπορούσε να τους ανακαλέσει από το παρελθόν.

      Πάντως επειδή, βασιζόμενος και μόνον στο παρόν άρθρο του αδίκησα σε μία από τις κρίσεις μου τον Βαγενά, παραθέτω απόσπασμα από το άρθρο του «Εμφύλια σύγκρουση πολιτισμών» (ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 29 Απριλίου 2009), στο οποίο εντοπίζει τις πολιτικές χρήσεις των αγνών κι ανιδιοτελών υπουργών της επιστήμης:

      «Ωστόσο αισθάνομαι ότι δικαιούμαι να χρησιμοποιήσω μεταφορικά έναν παρεμφερή όρο για την αντιφατικότητα (που δεν υπάρχει στον εκκλησιαστικό πιστό) της συμπεριφοράς του προς το ιστοριογραφικό του δόγμα: ενώ από τη μια, με την απομυθοποιητική του διάθεση, παρουσιάζεται υποστηρικτής μιας αντικειμενικότερης προσέγγισης της Ιστορίας, από την άλλη, με την πεποίθησή του ότι «σκοπός μιας Ιστορίας που σκέπτεται είναι να επουλώσει τις πληγές» μεταξύ αντιπάλων εθνών, γίνεται κήρυκας μιας ιδεολογικοπολιτικής χρήσης της Ιστορίας, ανάλογης με εκείνη για την οποία λοιδορεί τους εθνικιστές ιστορικούς. Αν αυτό δεν είναι «σχιζοφρενική» αντίληψη της ιστοριογραφίας, τότε τι είναι;»

      Τώρα ως προς τον καταληκτικό του αφορισμό σίγουρα είναι ένας έγκριτος ερευνητής της νεοελληνικής γραμματείας. Όμως δεν έχει γράψει και κάποια μελέτη, εξ όσων γνωρίζω πάντα, που να πραγματεύεται ένα τέτοιο ζήτημα…

  3. Ο/Η Γιάννης λέει:

    Λεωνίδα,
    συμφωνῶ μὲ τὶς παρατηρήσεις σου. ἀπορῶ γιατί συνέβη αὐτὴ ἡ ἀλλαγὴ στάσης τοῦ βαγενᾶ ἀπὸ τὸ 2005 (ἔτος δημοσίευσης τοῦ ἄρθρου ποὺ παρέθεσες τώρα). ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὶς ἑρμηνεῖες τοῦ βαγενᾶ, νομίζω ὅτι ἡ ἀπολυτοποίηση τοῦ διαχωρισμοῦ ἔθνος-ἐθνότητα ὁδηγεῖ στὴν ἄρνηση τῆς σχέσης καὶ ἀλληλεπίδρασής τους (π.χ. οἱ ἀρχαῖοι ἕλληνες δὲν ἐνδιαφέρονται νὰ συστήσουν πανελλήνιο κράτος ἀλλὰ ἐνίοτε δροῦν ὡς ἐθνοκράτος) καὶ στὸ συμπέρασμα ὅτι ἀπὸ τὴν ἐθνότητα δὲν θὰ μποροῦσε νὰ δημιουργηθεῖ τὸ ἔθνος

  4. Ο/Η Λεωνίδας λέει:

    Γιάννη, δεν έχω μία πειστική εξήγηση για τις λεπταίσθητες μετατοπίσεις του Βαγενά. Αν μας έδινε κείμενα μεγαλύτερης έκτασης πιστεύω ότι θα μπορούσαν να γίνουν πιο γόνιμες υποθέσεις τουλάχιστον.

    Παραμένει βέβαια το γεγονός ότι ο Βαγενάς είναι ένας σημαντικός καθηγητής που όχι μόνον δεν εντάσσεται στο ρεύμα που κάνει τόση φασαρία στα δημόσια πράγματα αλλά αποδομεί την αυτοκατανόησή τους.

    Ως προς τα ζητήματα που θέτεις εκτιμώ ότι η διάκριση μεταξύ έθνους και εθνότητας μπορεί να είναι αναλυτικά γόνιμη. Όμως η βασική της λειτουργία, έτσι όπως χρησιμοποιείται -και ιδίως, όπως επισημαίνεις, μέσα από τον απόλυτο διαχωρισμό τους -, είναι να μην αντλείται πολιτικό πρόταγμα από τον πολιτισμό. Με άλλα λόγια, να υπονομευθεί η υφιστάμενη διασύνδεση ανάμεσα σε πολιτιστική ταυτότητα και πολιτική οργάνωση.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s