Ο Ρίλκε και το μέλημα της μορφής. Εικασίες για τις Ελεγείες του Ντουίνο. [Πρώτο Μέρος]

Το εκτεταμένο απόσπασμα που ακολουθεί είναι μέρος του κειμένου που συνέγραψε ο Κώστας Κουτσουρέλης με τίτλο Ο Ρίλκε και το μέλημα της μορφής. Εικασίες για τις Ελεγείες του Ντουίνο και το οποίο τέθηκε ως επίμετρο στην έκδοση της νεότερης ελληνικής μετάφρασης του έργου του Reiner Maria Rilke, Οι ελεγείες του Ντουίνο από τον Σωτήρη Σελαβή (εκδ. Περισπωμένη, Αθήνα 2011).

Το κείμενο είναι ενιαίο και δεν διαιρείται σε υποκεφάλαια από τον ίδιο τον συγγραφέα. Όμως θα μπορούσαν να διακριθούν τρείς ενότητες που του προσδίδουν μίαν ορισμένη δομή. Στο πρώτο μέρος του επιμέτρου αυτού συναρθρώνονται κρίσιμες όψεις της κοινωνικοϊστορικής πλαισίωσης, αλλά και των κοινωνικών λειτουργιών, του μοντερνιστικού κινήματος καθώς και η ιδιαίτερη ένταξη του Rilke σε αυτό. Κατόπιν, στο δεύτερο μέρος, ο Κουτσουρέλης αναλύει την ελεγεία ως μορφή και σχηματοποιεί ορισμένα από τα περιεχόμενά της, όπως αυτά εκδηλώθηκαν σε κάποιες από τις μείζονες αποκρυσταλλώσεις τους στη διαχρονία. Τέλος, θα επιστρέψει και πάλι στη συνέχεια της προβληματικής που ανέπτυξε στο πρώτο μέρος με στόχο την πολιτισμική κριτική αυτή τη φορά, η οποία, συνάμα, ενέχει και στοιχεία κριτικής στον άκρατο οικονομισμό.

Το κείμενο θα αναρτηθεί ολόκληρο αλλά σε τρείς ξεχωριστές αναρτήσεις προκειμένου να είναι ευανάγνωστο διαδικτυακά. Τώρα, αναρτάται το πρώτο μέρος.

Οι αριθμοί στις αγκύλες αντιστοιχούν στον αριθμό των σελίδων της έντυπης έκδοσης.

[155] ΓΙΑ ΤΟΝ ΡΙΛΚΕ, ΓΙΑ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ, για την ευρωπαϊκή λογοτεχνία εν γένει, το 1922 υπήρξε έτος σημαδιακό, ένα απ’ αυτά που εκ των υστέρων τα ονομάζουμε σταθμούς. Είναι η χρονιά που ο Πραγινός ολοκληρώνει τις Ελεγείες του Ντουίνο, κύκλο δέκα εκτενών ποιημάτων των οποίων τη σύνθεση είχε πρωτοξεκινήσει μια δεκαετία νωρίτερα στο ομώνυμο επίνειο της Τεργέστης, φιλοξενούμενος στα πυργοδώματα της πριγκίπισσας Μαρίας φον Τουρμ ουντ Τάξις. Η τελική εκδοχή θα δει το φως της δημοσιότητας μερικούς μήνες μετά, στις αρχές του 1923.

Το 1922, μας θυμίζουν συχνά οι γραμματολογίες, είναι επίσης η χρονιά της Έρημης χώρας του Έλιοτ, κι ακόμη του τζοϋσιανού Οδυσσέα. Οι Ελεγείες, για κάποιους, συμπληρώνουν από κοινού με τα δύο αυτά έργα μια άτυπη τριάδα αριστουργημάτων, τη λαμπρή κορύφωση του πρώιμου μοντερνισμού.

ΔΕΝ ΕΙΜΑΙ ΒΕΒΑΙΟΣ ΑΝ Η ΣΥΜΠΑΡΑΘΕΣΗ είναι διαφωτιστική. Το ποίημα του Έλιοτ, το μυθιστόρημα του Τζόυς εξέφρασαν όσο κανένα άλλο έργο της εποχής τους το πολλαπλό αδιέξοδο που διαδέχτηκε τον Μεγάλο Πόλεμο. Ήταν η περίοδος όπου ο ραγδαίος μετασχηματισμός των σύγχρονων κοινωνιών, προχωρώντας πια σε στάδιο αναντίστρεπτο, κλόνιζε βίαια τα βάθρα της παλαιάς αστικής βιοτροπίας. Μαζί με τα πολιτικά θέσμια, ο άνεμος της νέας εποχής, ο άνεμος του εκσυγχρονισμού και της λατρείας της προόδου, ήταν επόμενο να συμπαρασύρει και την πνευματική τάξη. Ο αριστοκρατικός ουμανισμός των προηγούμενων αιώνων, απώτερη κληρονομιά της Αρχαιότητας, θ’ απαρχαιωθεί τάχιστα. Η χριστιανική συνιστώσα του, ομοίως. Τη θέση τους θα πάρει σταδιακά ένας νέος λειτουργισμός που στις μορφές και τις ιδέ- [156] ες, οντότητες θεωρούμενες ώς τότε πάγιες και διαρκείς, θα δει μόνο σχήματα ρευστά και χρηστικά, χωρίς άλλο, βαθύτερο νόημα.

Για τους πρώτους νεωτερικούς, το δίλημμα πρέπει να υπήρξε μεγάλο. Από τη μια μεριά, η αίγλη της παράδοσης ξέπεφτε όλο και εντονότερα εμπρός στην ορμή των εξελίξεων. Και μόνη η πίστη προς την καινοτομία, που τα εκπληκτικά επιστημονικά κατορθώματα της εποχής την είχαν πλέον αναγορεύσει καθολική απαίτηση, και μόνη η καινοδοξία λοιπόν απαιτούσε πιεστικά σε όλους τους τομείς μορφές προχωρημένες, επαναστατικές, ρηξικέλευθες. Συχνά, οι νέες εφευρέσεις έθεταν τους καλλιτέχνες προ τετελεσμένων, αγγίζοντας βαθιά την ίδια τη φύση της τέχνης τους. Τα καινούργια δομικά υλικά έπαιζαν για την αρχιτεκτονική το ρόλο που η ηχοληψία διαδραμάτιζε για τη μουσική. Στην περίπτωση της φωτογραφίας, του κινηματογράφου, η τεχνική, από μαία και θεράπαινα των τεχνών γινόταν η ίδια δημιουργός τους: τις κατασκεύαζε εκ του μηδενός.

Από την άλλη πλευρά, αν παραδεί κανείς προς στιγμήν τους θιασώτες του μελλοντιστή Μαρινέττι ή της πάντα αισιόδοξης Αριστεράς –αυτοί θα λατρέψουν εξ αρχής απροϋπόθετα το καινούργιο–, πολλοί από τους κορυφαίους νεωτερικούς έβλεπαν καθαρά τις συνέπειες της νέας εποχής – ηθικές, αισθητικές, κοινωνικές. Από τα μέσα του 19ου αιώνα, απ’ τους καιρούς του Ρεμπώ το αργότερο, η λογοτεχνία αναπαράστησε το μοντέρνο άστυ ώς τη σύγχρονη εκδοχή της δαντικής Κόλασης. Οι συμβολιστές διέκριναν στην εξέγερση των μαζών μια απειλή που υπονόμευε και στα γράμματα κάθε μορφή αυθεντίας και κύρους. Η ίδια η ανεξαρτησία των δημιουργών έμοιαζε να περιέρχεται σε κίνδυνο. Έχοντας πίσω τους λίγες μόνο δεκαετίες χειραφετημένου βίου, έχοντας μόλις πρόσφατα κερδίσει επιτέλους την ελευθερία του λόγου και της έκφρασης που το ancien régime τούς στερούσε, συγγραφείς και καλλιτέχνες καλούνταν πλέον να υποκύψουν στις επιθυμίες ενός νέου δεσποτικού κηδεμόνα – του εμπορίου. Ή να επιλέξουν την κινδυνώδη ζωή του περιθωριακού, του maudit, του μποέμ.

ΤΟ ΔΙΛΗΜΜΑ, ΤΗ ΔΙΧΟΣΤΑΣΙΑ ΑΥΤΗ, κανείς δεν τη συμβολίζει πικρότερα από τον Έζρα Πάουντ. Το Make it new! του Αμερικανού ήταν ένα σύνθημα που θα το προσυπέγραφαν ασμένως όλοι οι βηματοδότες της εποχής – από την [157] Κοκό Σανέλ ώς τον Χένρυ Φορντ κι από τον Λέοντα Τρότσκι ώς τον Αλβέρτο Αϊνστάιν. Στη ρηχή του εκδοχή, αυτήν που επρόκειτο να επικρατήσει, το Ανανέωσέ το! δεν ήταν παρά το αίτημα της στιγμής, ένα σύνθημα ομοιοκατάληκτο με τα κομματικά μανιφέστα και τα εμπορικά σλόγκαν του καιρού. Τι κι αν παράλληλα, στα ποιήματα αλλά και στα πεζά του, ο Πάουντ θρηνούσε και κατήγγελλε τη βαρβαρότητα του χρηματοπιστωτικού συστήματος, την αυταπάτη της προόδου; Τι κι αν ιδεώδης στα μάτια του ήταν πάντα ο αρχαϊκός κόσμος των αγροτικών κοινωνιών; Η ετερογονία των σκοπών, ο δρόμος προς την κόλαση, που λέει το γνωμικό, θα οδηγήσει και τις δικές του προθέσεις σε ειρωνικό πέρας. Ο αντικομφορμισμός του, αποκομμένος από τον δηλωμένο σκοπό, θα απορροφηθεί τελικά από τον μόνο αντικομφορμισμό που μακροημερεύει έκτοτε αδιάλειπτα, αυτόν της κατανάλωσης. Ο αντισυμβατισμός του, που τόσο συνέπαιρνε συνοδοιπόρους και οπαδούς, θα γίνει σύνθημα διαφημιστικό των μεγαφώνων.

Σήμερα ξέρουμε ότι όλα αυτά δεν ήταν ατύχημα, μια παρεξήγηση απ’ αυτές που εξαλλάσσει τις έννοιες και τις αναποδογυρίζει αθέλητα. Μόδα, μοντέρνο, modernité, modernisation, ακόμη και ετυμολογικά, είναι έννοιες συγγενείς. Η εκσυγχρονιστική τους συνάφεια είναι βαθύτερη, γιατί η ιδεολογική τους ρίζα είναι κοινή.

ΤΟ ΕΚΚΡΕΜΕΣ ΤΗΣ ΕΛΞΑΠΩΘΗΣΗΣ των πρώτων νεωτερικών απέναντι στον καινούργιο κόσμο, τον θαυμαστό και μαζί αποτρόπαιο, θα πάψει να ταλαντεύεται μόνο μετά απ’ αυτούς. Μετά τον Δεύτερο Πόλεμο, μετά τη δεκαετία του 1960 ιδίως, τα μέσα θα γίνουν όντως το μήνυμα, ο καταναλωτισμός με τη διαρκή και άναρχη ανακύκλωση όλων των τάσεων θα θριαμβεύσει, οι τέχνες θα γίνουν κι αυτές, ή θα εκλαμβάνονται περίπου αξιωματικά, μέρος του life style και της γενικής ευζωίας. Είναι ο καιρός της ποπ κουλτούρας και του ελαφρού μεταμοντερνισμού.

Μ’ όλ’ αυτά, η προσφορά του κλασσικών νεωτερικών δεν γίνεται να υποτιμηθεί. Επαναστάτες μαζί και αντιδραστικοί, πρωτοπόροι και νοσταλγοί, εξέφρασαν απαράμιλλα τον μετεωρισμό ανάμεσα στο παλιό που εκπνέει και το καινούργιο που μοιάζει προσώρας αβίωτο. Στα έργα τους, ήδη το αποσπασματικό των εκφραστικών μέσων, η χαοτική, πολυπρισματική αφήγηση, [158] εκείνο το διαρκές κολλάζ της πιο ετερόκλιτης ύλης, που συνωθείται περισσότερο επάνω στο χαρτί παρά συνδυάζεται ευτάκτως, αναπαράγουν στη μικροκλίμακα της γραφής την εντύπωση της προϊούσας αποσύνθεσης. Ο μοντέρνος κόσμος είναι ένας κόσμος κομματιασμένος· κανένα λογοτεχνικό ιστόρημα, καμιά ποιητική ματιά δεν μπορεί να του ξαναδώσει τη χαμένη ενότητά του.

Δεν συμβαίνει το ίδιο με τον Ρίλκε, δεν συμβαίνει το ίδιο με τις Ελεγείες. Και ο Ρίλκε αντιπαρατίθεται με τις καταστασιακές συνθήκες του σύγχρονου κόσμου. Και εκείνος θεάται τον κόσμο sub specie modernitatis. Και αυτός αναμετράται με τις συνέπειες της καινούργιας ζωής. Όμως, τους δέκα αυτούς ελέγους υποστυλώνει και τους συγκρατεί, συνεκτικός κρίκος ανεύρετος στους άλλους, το μέλημα της μορφής.

counter for wordpress

Advertisements
This entry was posted in Κώστας Κουτσουρέλης and tagged , , , . Bookmark the permalink.

2 Responses to Ο Ρίλκε και το μέλημα της μορφής. Εικασίες για τις Ελεγείες του Ντουίνο. [Πρώτο Μέρος]

  1. Παράθεμα: Ο Ρίλκε κριτικός του νεοτερικού αισθητικού λόγου | Γκρίζες θεωρίες, έγχρωμη ζωή

  2. Παράθεμα: Ο Ρίλκε κριτικός του νεοτερικού αισθητικού λόγου | Γκρίζες θεωρίες, έγχρωμη ζωή

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s