Η απάτη του Διαφωτισμού

Το κείμενο που ακολουθεί είναι υποκεφάλαιο από το βιβλίο του Jan-Werner Müller, Ένας επικίνδυνος νούς. Η επίδραση του Κάρλ Σμίτ στον ευρωπαϊκό μεταπολεμικό στοχασμό, μεταφρ. Ανίτα Συριοπούλου, επιμ. Αλέξανδρος Κιουπκιόλης, εκδόσεις Πόλις, Αθήνα 2010 (1η αγγλική έκδοση Yale University 2003).

Η γραφή του Müller θέτει επιγραμματικά πλήθος από θέματα χαρτογραφώντας μέρος του τοπίου της μεταπολεμικής γερμανικής σκέψης, ιδιαίτερα της συντηρητικής φιλοσοφικής σκέψης και της Δεξιάς πολιτικής, δίχως να εξαντλείται σε αυτές αφού ο στοχασμός του Schmitt επηρέασε ακόμη και τη λεγόμενη Νέα Δεξιά καθώς και την Ακροαριστερά. Ο ίδιος με νηφαλιότητα, πολλές φορές, θα ασκήσει κριτική σε επιμέρους συντηρητικές ιδέες από τη σκοπιά του φιλελευθερισμού.

Σε κάθε περίπτωση ο ενδιαφερόμενος είναι σε θέση να γνωρίσει ένα σχετικά μεγάλο εύρος θεμάτων της μεταπολεμικής γερμανικής δεξιάς πολιτικής σκέψης – από τα λίγα βιβλία της ελληνόγλωσσης βιβλιογραφίας.

Το απόσπασμα που ακολουθεί επικεντρώνεται στην διατριβή του Reinhart Koselleck και ιδιαίτερα στην πτυχή της εκείνη που αναφέρεται στην, κατά Koselleck πάντα, μεταμφίεση της ηθικής σε απολίτικη στάση, μολονότι βαθύτατα πολιτική η ίδια. Ανεξάρτητα από την ιστορική αλήθεια των αποφάνσεων του Koselleck, η εκ του ασφαλούς ηθικοποίηση της πολιτικής είναι σύνηθες φαινόμενο στις μέρες μας.

Το υποκεφάλαιο αυτό που ο τίτλος του είναι αυτός της ανάρτησης βρίκεται στο κεφάλαιο με τίτλο Ο Schmitt και οι ιστορικοί του: φιλοσοφίες της ιστορίας, παγκόσμιος εμφύλιος πόλεμος – και ναυάγια.

Ακολουθεί το κείμενο. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι δεν ενσωματώθηκαν οι παραπομπές – δύο στον αριθμό. Οι αριθμοί στις αγκύλες αντιστοιχούν, στον αριθμό των σελίδων της έντυπης έκδοσης.

[171] Τόσο ο Koselleck όσο και ο Kesting είχαν ως ιστορική αφετηρία τους την επιτυχία του χομπσιανού  απολυταρχικού κράτους στην αντιμετώπιση των θρησκευτικών εμφυλίων πολέμων μέσω γενικών επιχειρημάτων ουδετεροποίησης και ειρήνευσης. Όπως είχε υποστηρίξει ο Schmitt στο βιβλίο του για τον Λεβιάθαν, οι φιλόσοφοι διατύπωσαν στοχασμούς που έμοιαζαν αρχικά εντελώς ακίνδυνοι και απολίτικοι. Ξεκίνησαν να τους διατυπώνουν στον χώρο της ιδιωτικής σφαίρας, που το χομπσιανό κράτος είχε διαχωρίσει από την πολιτική. Ό,τι στην αρχή, στις ιδιωτικές λέσχες τις στοές και τις societés de pensées ήταν μία κατά τα φαινόμενα απολιτική, ηθική φιλοσοφία οδήγησε τελικά σε μία απευθείας αμφισβήτηση του κράτους που δεν εκπλήρωνε συγκεκριμένες ηθικές απαιτήσεις.

Το βιβλίο του Koselleck Κριτική και κρίση, που ορθώς χαρακτηρίστηκε ως η «πλέον επιτυχημένη διατριβή Γερμανού ακαδημαϊκού του 20ου αιώνα» έμοιαζε να αποτελεί μια άμεση επεξεργασία των θέσων που προέβαλε ο Schmitt στον Λεβιάθαν του το 1938. Ο Koselleck, ωστόσο που ήταν οξυδερκέστερος διανοητής απ’ ό,τι ο Kesting – ή και ο Schmitt εν προκειμένω – διείσδυσε πολύ βαθύτερα στην ηθική φιλοσοφία των philosophes και στη φαινομενικά απόλυτη διάκριση που έκαναν ανάμεσα στην πολιτική και την ηθική.

[172] Ο Koselleck υποστήριξε ότι οι πρωταγωνιστές του Διαφωτισμού έπασχαν από τα διπλά δεινά της υποκρισίας και της αυταπάτης. Στην ηθική τους κριτική στο απολυταρχικό κράτος δεν παραδέχτηκαν ποτέ τη δική τους επιθυμία να κυβερνήσουν στο όνομα της νέας αυτής ηθικής. Μάλιστα, ορισμένοι από τους philosophes εξαπατούσαν και τον εαυτό τους σε ό,τι αφορά την εξουσία που διεκδικούσαν για φαινομενικά απολίτικους λόγους. Δρούσαν έμμεσα μέσα από από τον ηθικό εσωτερικό χώρο που είχε εκχωρήσει το χομπσιανό κράτος στο άτομο και τώρα επεδίωκαν να καταργήσουν πλήρως αυτό το κράτος. Αυτή η συγκάλυψη της συγκάλυψης ριζοσπαστικοποίησε στο έπακρο την πολιτική του Διαφωτισμού και οδήγησε άμεσα στην κρίση που εξελίχθηκε στη συνέχεια σε αιματηρό εμφύλιο πόλεμο. Ο αυστηρός διαχωρισμός πολιτικής και ηθικής, που ήταν το αιχμηρότερο όπλο του Διαφωτισμού, δεν ήταν στην πραγματικότητα ένας απλός διαχωρισμός αλλά μια διαλεκτική: ο ηθικός στοχασμός είχε στην πραγματικότητα πολιτικό περιεχόμενο, έτσι η ηθική αποδείχτηκε η πιο ισχυρή πολιτική αξίωση. «Το να είσαι απολίτικος ήταν το politicum αυτό, το politicum της ηθικής, παρέμεινε το το πιο βαθιά κρθμμένο μυστικό του Διαφωτισμού. Κατανοούμε λοιπόν γιατί ο Koselleck είχε αρχικά την πρόθεση να τιτλοφορήσει τη μελέτη του Διαλεκτική του Διαφωτισμού, μέχρις ότου διαπίστωσε ότι ο τίτλος αυτός είχε ήδη χρησιμοποιηθεί.

Η υποκρισία ήταν μια μομφή που ο Schmitt είχε ήδη προσάψει στον φιλελευθερισμό· κατά τη του, το να μιλάει κανείς στο όνομα της ανθρωπότητας ή της ηθικής ήταν ένδειξη πολιτικής αδυναμίας ή μια εξαιρετικά δόλια άσκηση εξουσίας. Είχε στοχαστεί την αιώνια απειλή της αυταπάτης στην πολιτική και είχε γράψει σχετικά στο βιβλίο Ex Captivitate Salus. Ο Koselleck συνέδεσε τώρα και τα δύο. Η αληθινή αυταπάτη ήταν ένας μόνιμος κίνδυνος στην πολιτική, και όσοι, ειδικότερα μιλούσαν στο όνομα της ανθρωπότητας και της ηθικής όφειλαν να εξετάσουν τα πραγματικά τους κίνητρα.

[173] Σύμφωνα με την ιστορική ανάλυση του Koselleck, οι philosophes είχαν παρανοήσει την αυτονομία του πολιτικού, τη φύση της εξουσίας και προπάντων τον εαυτό τους. Η ηθική τους πολεμική κατά του απολυταρχικού κράτους δεν αναγνώρισε ότι τα κίνητρά της ήταν πολιτικά και ότι στην ουσία επεδίωκε την κατάκτηση της εξουσίας· δεν μπορούσε να το παραδεχτεί, γιατί έτσι θα έχανε μεγάλο μέρος της νομιμοποίησής της. Η ανεύθυνη κριτική οδήγησε νομοτελειακά σε κοινωνική και πολιτική κρίση, καθώς μια ηθική που δεν έχει αντιπαλό της ένα πραγματικό κράτος ανακαλύπτει εν τέλει ότι η ηθική, όταν κατακτήσει την εξουσία, δεν μπορεί να κυβερνήσει. Από την άλλη, οι επαναστάτες είχαν αποκτήσει μια ηθική βεβαιότητα από διάφορες φιλοσοφίες της ιστορίας που τους επέτρεπαν να σχεδιάζουν το μέλλον, ένα πλήρως ηθικό μέλλον. Στο τέλος, όμως, μια εντελώς ηθικοποιημένη πολιτική δεν μπορεί παρά να οδηγήσει στον τρόμο και σε ένα ολοκληρωτικό κράτος, όπου η πραγματική κυριαρχία των ατόμων έμενε κρυμμένη πίσω από το προσωπείο μιας δήθεν ανώνυμης διακυβέρνησης υπό τον μανδύα της ηθικής. Επρόκειτο για μια ουτοπική διακυβέρνηση και ταυτόχρονα μια διακυβέρνηση μέσω του τρόμου και της ιδεολογίας, τα δύο κύρια χαρακτηριστικά που η Hannah Arendt είχε αποδώσει, ως γνωστόν, στον ολοκληρωτισμό.

counter for wordpress

Advertisements
This entry was posted in Χωρίς κατηγορία and tagged , , , , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s