[Δημοκρατία και μνησικακία]

Η ανάρτηση που ακολουθεί αποτελείται από δύο μικρά αποσπάσματα από το βιβλίο του Max Scheler (1874-1928), Ο μνησίκακος άνθρωπος, μεταφρ. Κωστής Παπαγιώργης, εκδ. Ίνδικτος, Αθήναι 2002. Ο τίτλος της δεν απαντάται στο παραπάνω έργο αλλά μπορεί να συνοψίσει τα όσα εκτίθενται στα δύο αυτά αποσπάσματα.

Η αναλυτική αξία της μνησικακίας έχει αναδειχθεί θεωρητικά στην ελληνική βιβλιογραφία από τους Νίκο Δεμερτζή και Θάνο Λίποβατς στο έργο τους Φθόνος και μνησικακία. Τα πάθη της ψυχής και η κλειστή κοινωνία, εκδ. Πόλις, Αθήνα 2006, όπου και γίνονται εκτενείς αναφορές στον Max Scheler. Στο ίδιο βιβλίο συσχετίζεται και η μνησικακία με τον λαϊκισμό, ιδιαίτερα αυτόν της δεκαετίας του 1980, από τον Νίκο Δεμερτζή στο έκτο κεφάλαιο με τίτλο «Λαϊκισμός: ένα φορτισμένο με μνησικακία πολιτικό φαινόμενο», σ. 187-244, ιδιαιτ. 205-244.

Στο ιστολόγιο έχει αναρτηθεί κι άλλο μικρό απόσπασμα που αφορά στον Scheler από μελέτημα της Χαράς Μπακονικόλα – Γεωργοπούλου με τίτλο της ανάρτησης Για το φαινόμενο του τραγικού.

Οι αριθμοί  στις αγκύλες αντιστοιχούν στους αριθμούς των  σελίδων  της έντυπης έκδοσης. 

Ακολουθεί το κείμενο. 

[9] Θέτοντας την μνησικακία ως αντικείμενο μελέτης, πρόθεσή μας είναι να εξετάσουμε μια παρόμοια ολότητα, εμπειρική ολότητα που απαρτίζεται από βιωμένα ενεργήματα. Αν χρησιμοποιήσουμε τη λέξη «μνησικακία» (ressentiment) δεν σημαίνει ότι υποκύπτουμε στην προτίμηση για τη γαλλική γλώσσα, αλλά ότι η γερμανική δεν διαθέτει ισοδύναμη λέξη. Ο Νίτσε άλλωστε ήταν εκείνος που μας επέτρεψε να την αναφέρουμε με την τεχνική της σημασία. Στην τρέχουσα χρήση της, γαλλιστί, παρατηρώ δύο πράγματα· από τη μια, την εμπειρία και τον μηρυκασμό ορισμένης θυμικής αντίδρασης που στρέφεται εναντίον κάποιου, οι οποίες επιτρέπουν σε αυτό το συναίσθημα να βαθύνει και να εισδύσει σταδιακά στην καρδιά του προσώπου, παρότι εγκαταλείπει το πεδίο της έκφρασης και της εκδήλωσης. Αυτός ο μηρυκασμός, αυτή η διαρκής αναζωογόνηση του συναισθήματος, διαφέρει λοιπόν έντονα από την καθαρή διανοητική ανάμνηση και τις περιστάσεις που το προκάλεσαν. Είναι μια αναζωογόνηση της συγκίνησης, ένα ανα-συναίσθημα (re-sentiment). Κατά δεύτερο λόγο, η λέξη υποβάλλει επίσης ένα στοιχείο άρνησης και εχθροπάθειας. Από αυτή την πλευρά, η γερμανική λέξη Groll, η οποία εκφράζει μεστά αυτή τη σκοτεινή [10] εκτράχυνση, που μορμύρει, που ταμιεύεται, ανεξάρτητα από τη δραστηριότητα του εγώ, που γεννά λίγο-λίγο έναν μακροχρόνιο μηρυκασμό μίσους ή δυσμένειας χωρίς να καθορίζει την  εχθρότητά της, η οποία πάραυτα κυοφορεί άπειρες εχθρικές διαθέσεις.

[19] Αφ’ εαυτής, η φιλέκδικη διάθεση ακολουθεί μια ανιούσα πορεία επιφυλακής και απώθησης· άλλωστε αυτό γίνεται φανερό στον τρόπο που συγκρατεί την άμεση ανταπόδοση λόγω αδυναμίας. Η παροιμία το εκφράζει μεστά: η εκδίκηση είναι ένα πιάτο που τρώγεται [20] κρύο. Caeteris paribus, είναι η στάση του αδύναμου φύλου. Αλλά και από τη φύση του απαιτεί την ισότητα ανάμεσα στον υβριστή και στον υβριζόμενο[1]. Ο δούλος που έχει δουλική φύση, η νοιώθει και γνωρίζει ότι είναι δούλος, δεν αισθάνεται τίποτα το φιλέκδικο όταν ο αφέντης του τον βρίζει, όπως και ο υπηρέτης όταν τον επιπλήττουν ή το παιδί όταν το μαλώνουν. Απεναντίας, όταν έχουμε μεγάλες εσωτερικές φιλοδοξίες, μεγάλη έπαρση, δυσανάλογη με την κοινωνική μας θέση, τότε οι συνθήκες είναι ιδιαίτερα κατάλληλες για την αφύπνιση της μνησικακίας. Το συμπέρασμα που θα συνάγει ο κοινωνιολόγος είναι σημαντικότατο· όσο μεγαλύτερη απόκλιση υπάρχει ανάμεσα στη νομική θέση που δίνεται από το πολιτικό σύστημα ή την παράδοση στις διάφορες κοινωνικές ομάδες αφενός, και στην πραγματική ισχύ τους αφετέρου, τόσο πιο ισχυρή θα είναι η πνευματική έκρηξη. Αυτή δεν εξαρτάται από τον ένα ή τον άλλο παράγοντα ειλημμένους ξεχωριστά, αλλά από την απόκλισή τους. Ελάχιστη θα ήταν η μνησικακία σε μια δημοκρατία η οποία, κοινωνικώς όσο και πολιτικώς, θα έτεινε στην εξίσωση του πλούτου. Ελάχιστη επίσης θα ήταν, όπως επιμαρτυρεί η Ιστορία, μέσα σε μια κοινωνία όπου ισχύει το σύστημα με τις κάστες, όπως ίσχυε για παράδειγμα [21] στην Ινδία, ή σε ένα κοινωνικό σύστημα ξεκάθαρα διαφοροποιημένο. Άρα η μνησικακία θα πρέπει να απαντάται μεγιστοβάθμια σε κοινωνίες σαν τη δική μας όπου ομοιόμορφα πάνω-κάτω πολιτικά δικαιώματα, δηλαδή μια εξωτερική κοινωνική ισότητα επισήμως αναγνωρισμένη, συνυπάρχουν με υπέρογκες διαφορές, όσον αφορά την ισχύ, τον πλούτο, την πνευματική καλλιέργεια, κ.λ.π. Κοινωνία όπου ο καθένας έχει το «δικαίωμα» να κρίνει τον εαυτό του ισάξιο με έναν άλλο, αλλά εμπράκτως αδυνατεί. Ιδού λοιπόν, πέρα από τα γνωρίσματα και τα αισθήματα των ατόμων, τι εγγυάται μια ισχυρή φόρτιση μνησικακίας μέσα στη δομή της κοινωνίας. Αλλά έχουμε και ένα καινοφανές στοιχείο· η φιλέκδικη διάθεση ρέπει προς τη μνησικακία καθόσον το αντικείμενό της είναι μια διαρκής, παρατεταμένη κατάσταση πραγμάτων την οποία συναισθάνεται σαν μόνιμη «βρισιά» που διαφεύγει από τη βούληση του υβριζόμενου, άρα καθόσον αυτή η προσβολή εμφανίζεται σαν κάτι μοιραίο.


[1] Η φοβερή έκρηξη της μνησικακίας ενάντια στην τάξη των ευγενών και στον τρόπο ζωής τους κατά τη Γαλλική Επανάσταση θα ήταν απολύτως ανεξήγητη (όπως επίσης και η επώασή της), αν αυτή η τάξη δεν είχε αλωθεί από τη δυσγένεια των αστών –που αγοράζοντας τις γαίες των ευγενών, ιδιοποιήθηκαν τους τίτλους και τά ονόματά τους  – και δεν είχε εξαρθρωθεί από τους γάμους λόγω συμφέροντος (ο Σόμπαρτ υπολογίζει σε ⅘ το ποσοστό των αστών μέσα στους κόλπους των «ευγενών». Βλ. Luxus und Kapitalismus, Μόναχο 1912, σσ. 10-24). Μόνο το νεοφανές αίσθημα της ισότητας των ανερχόμενων απέναντι στην άρχουσα τάξη εξηγεί τη βιαιότητα αυτής της μνησικακίας.

Advertisements
This entry was posted in Max Scheler and tagged , , , , , . Bookmark the permalink.

2 Responses to [Δημοκρατία και μνησικακία]

  1. Ο/Η firiki2010 λέει:

    Καλησπέρα
    Μπορεί να μην σχολίασα, αλλά μου φάνηκε τόσο ενδιαφέρουσα η ανάρτηση που … πήρα το βιβλίο των Δεμερτζή-Λίποβατς

    • Ο/Η Λεωνίδας λέει:

      Καλησπέρα Φιρίκι.
      Πολύ χαίρομαι με αυτό που μου λές! Σε ευχαριστώ που μου το έκανες γνωστό! Ελπίζω να ανταποκριθεί στις προσδοκίες σου. Πάντως και το θεωρητικό μέρος του βιβλίου αλλά και η εφαρμογή των αναλυτικών κατηγοριών στην Ελλάδα πιστεύω ότι είναι πολύ ενδιαφέρουσα.

      Νά’ σαι καλά!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s