Συναίνεση, διχασμός, υποκρισία

 

Καθοδηγητικός μίτος για την κατανόηση του κειμένου που ακολουθεί είναι το αίτημα να καταστούν αντικείμενο δημόσιου διαλόγου και αναστοχασμού οι αξίες και οι συμπεριφορές που διέπουν πραγματικά την ελλαδική κοινωνία κι όχι αυτές μίας ιδεώδους Ελλάδας, όπως αυτή εκφράζεται π.χ. στη νομοθεσία της. Πράγματι αν μελετήσει κανείς την ελλαδική νομοθεσία δεν είναι σε θέση να βγάλει ασφαλή συμπεράσματα για την πραγματικότητα της χώρας. Είναι τέτοια η διάσταση ανάμεσα στο τυπικό ρυθμιστικό πλαίσιο και στις πρακτικές όπως αυτές εκδιπλώνονται στην καθημερινότητά μας που δημιουργεί πλήθος προβλήματα κατανόησής της. Ο συγγραφέας επισημαίνει, και ορθά, ως μία από τις συνέπειες αυτής της συνθήκης της απονομιμοποίησης των θεσμών (η διατύπωση δική μας).

Ας μας επιτραπεί εδώ μία διαφωνία (έστω αφοριστικά διατυπωμένη): συνιστά απλούστευση η αναγωγή του παραπάνω προβλήματος σε σχήματα σκέψης όπως «ειλικρίνεια – υποκρισία». Ο λόγος που αποφεύγεται η θέση τέτοιων ζητημάτων στη δημόσια σφαίρα οφείλεται πολύ περισσότερο σε λόγους ιδεολογικούς – όπου η ιδεολογία θα πρέπει  να κατανοηθεί με την ευρύτατη σημασία του όρου, δηλαδή ως τρόπος πρόσληψης της πραγματικότητας.

Αυτό που κάνει ο Δοξιάδης είναι μεθοδολογικά διάφορο από αυτό που κάνει η συντριπτική πλειοψηφία των διανοουμένων και των επιστημόνων μας. Εκκινεί από τον εμπειρικό, περιγραφικό, διαστατό προσδιορισμό της ελλαδικής πραγματικότητας αποκοπτόμενος συνάμα, και κατ’ αρχάς τουλάχιστο, από κάθε κανονιστική προσέγγιση που θα επιβαλλόταν ως γνώμονας αποτίμησής της. Οι τέτοιοι γνώμονες συνήθως έχουν επιβληθεί από άλλες κοινωνίες οι οποίες έχουν ληφθεί ως πρότυπα και η άκριτη χρήση τους δεν οδηγεί παρά στην άκριτη καταδίκη. Χαρακτηριστικό του προσανατολισμού του και της γονιμότητας της προσέγγισής του είναι το κείμενό του «Νοικοκυραίοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι» το οποίο δημοσιεύθηκε στο Athens Review of Books, τχ. 8, Ιούνιος 2010.

Ο Σπυρίδων Ζαμπέλιος σημείωνε το 1852 «Ἐρωτῶμεν· πῶς δυνατὸν νὰ σχηματίσῃ θεσμοὺς διαρκεῖς, ἰδιοῤῥύθμους, θεσμοὺς ἀναμφιλέκτως ἐλληνωφελεῖς, συμφώνους πρὸς τὰς ῥοπὰς καὶ τὸν νοῦν τῶν τε συγχρόνων καὶ τῶν μεταχρονίων, ἐὰν, προηγουμένως, δὲν εἰσχωρήσῃ εἰς τὰ βάθη τῆς ἰστορικῆς κοινωνίας της…;» (Ἄσματα Δημοτικὰ τῆς Ἑλλάδος, Κέρκυρα 1852, σ. 9).

Κατ’ ουσίαν, κι ανεξάρτητα από θεωρητικές διαφορές ή την ίδια την αυτοκατανόησή του, ο Δοξιάδης κινείται προς την κατεύθυνση που επισημαίνει στην ανωτέρω περικοπή ο Ζαμπέλιος. Δηλαδή στην διαμόρφωση ενός σχεδίου που θα προσιδιάζει στην εθνική μας ιδιαιτερότητα. 

 

Του Αρίστου Δοξιάδη*

«Αυτό που κατέστησε ισχυρή την Αγγλία είναι ότι, από την εποχή της Ελισάβετ, όλες οι πλευρές συμφωνούσαν ότι πρέπει να υποστηρίξουν το εμπόριο. Η ίδια Βουλή που αποκεφάλισε τον βασιλιά ασχολιόταν με τους υπεράκτιους εμπορικούς σταθμούς σαν να μη συνέβαινε τίποτε. Άχνιζε ακόμα το αίμα του Καρόλου Α΄ όταν η Βουλή αυτή, που αποτελείτο σχεδόν μόνο από φανατικούς, ψήφισε τον ναυτικό νόμο του 1650».

Αυτά έγραφε ο Βολταίρος έναν αιώνα αργότερα, στο «Δοκίμιο περί των ηθών και του πνεύματος των εθνών», ζηλεύοντας τη συσπείρωση των Άγγλων γύρω από ένα κοινό συμφέρον.

Στην Ελλάδα ζούμε έναν νέο Διχασμό. Μνημονιακοί και αντι-μνημονιακοί, ευρωπαϊστές και εθνoλαϊκιστές ανταλλάσσουν βαριές κατηγορίες, σε ένα πλαίσιο οργής, καχυποψίας, απογοήτευσης. Και όμως, θα μπορούσαμε να χτίσουμε μια νέα συναίνεση, όπως έκαναν οι Άγγλοι την εποχή του δικού τους διχασμού, για πολιτικές που θα βάλουν την οικονομία σε αναπτυξιακή τροχιά.

Οι κοινωνίες πάντα στηρίζονται σε μια σιωπηρή συναίνεση στη βάση, δηλαδή σε ορισμένες σταθερές που τις αποδέχονται όλοι χωρίς συζήτηση – αλλιώς καταρρέουν. Στην Ελλάδα καταφέραμε επί δεκαετίες να αυξάνονται τα εισοδήματα, να βρισκόμαστε μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, να σπουδάζουμε παιδιά και να χτίζουμε σπίτια. Δεν ήταν όλα απόρροια του υπερδανεισμού και της απάτης. Είχαμε την έφεση για μόρφωση, την εμπορικότητα και την ευρηματικότητα, τις πολλές μικρές περιουσίες, τη σκληρή δουλειά υπό πίεση, την αλληλεγγύη στους κοντινούς μας, την προσωρινή μετανάστευση, τη διασπορά και τη ναυτιλία. Μαζί βέβαια με καιροσκοπισμό, απειθαρχία, ατομισμό. Με αυτό το μείγμα μπορούμε πάλι να πορευτούμε, αν συμφωνήσουμε σε κατάλληλες πολιτικές για να το αξιοποιήσουμε.

Αυτό που λείπει είναι η ειλικρίνεια: να τεθούν σοβαρά στον δημόσιο λόγο οι άτυπες παραδοχές μιας συναίνεσης. Ποιες πολιτικές ταιριάζουν στις πραγματικές μας αξίες; Για παράδειγμα, θέλουμε ειλικρινά ένα δίκαιο ασφαλιστικό σύστημα; Αν ναι, γιατί δεν εξοργιζόμασταν όταν η γειτόνισσά μας έπαιρνε σύνταξη από τα πενήντα της; Ίσως δεν μας ένοιαζε επειδή ο καθένας νόμιζε ότι έχει βρει λύση για τον εαυτό του. Εναλλακτικά, μπορεί να μην καταλαβαίναμε πόσο άδικο ήταν το σύστημα, γιατί δεν έχουμε μάθει να κάνουμε τους υπολογισμούς.

Στις πιο επιτυχημένες οικονομίες η σιωπηρή συναίνεση είναι συνειδητή, συζητιέται, κρίνεται, μεταφράζεται σε πολιτικά προγράμματα και σε δημόσιες πολιτικές που συμβαδίζουν με τις αξίες της κοινωνίας. Οι επίσημοι και οι άτυποι θεσμοί αλληλοσυμπληρώνονται, και πάνω σε αυτήν τη θεσμική βάση χτίζεται αίσθημα κοινού συμφέροντος, παραγωγικές μονάδες και εθνικά ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα.

Σε προβληματικές όμως οικονομίες, όπως η δική μας, η σιωπηρή συναίνεση στη βάση δεν μεταφράζεται σε αντίστοιχη δημόσια πολιτική. Αλλά θέλουμε και άλλα δηλώνουμε. Νόμοι ψηφίζονται, δημόσιες πολιτικές εξαγγέλλονται, και την ίδια στιγμή όλοι ξέρουμε ότι οι πολιτικοί δεν τις εννοούν και οι πολιτικές δεν θα εφαρμοστούν. Τούτη η υποκρισία διαπερνά τόσο το πολιτικό σύστημα όσο και τους ψηφοφόρους. Και καθιστά εξαιρετικά δύσκολο να χαραχθούν πολιτικές που θα αναδείξουν τα πραγματικά ισχυρά στοιχεία της κοινωνίας.

Παράδειγμα υποκρισίας, η στάση του κράτους και της κοινωνίας απέναντι στις «παραγωγικές επενδύσεις». Συρρικνώνονται συνεχώς επί τριάντα χρόνια, αλλά έχουν πάντα την τιμητική τους στον πολιτικό λόγο. Όλοι λέμε ότι τις θέλουμε. Αν όμως πρόκειται για μεγάλες μονάδες δεν τους δίνουμε άδεια να εγκατασταθούν πουθενά. Αν πρόκειται για μικρές, τις φορτώνουμε με τέτοιο βάρος γραφειοκρατίας, που δεν μπορούν ποτέ να βγάλουν κέρδη. Αν πράγματι θέλουμε επενδύσεις, αυτά πρέπει να αλλάξουν. Αλλιώς, ας αποδεχθούμε ότι θα ζήσουμε πιο φτωχά.

Συναφές παράδειγμα, η στάση μας απέναντι στους κανόνες. Όλοι ξέρουν ότι οι περισσότερες μικρομεσαίες επιχειρήσεις θα έκλειναν αν έπρεπε να συμμορφωθούν με τους πάμπολλους αυστηρότατους κανόνες του ελληνικού κράτους. Αντί να τους αλλάξουμε, κάνουμε τα στραβά μάτια. Δεν είναι μόνο η μίζα που προστατεύει τους παρανομούντες. Είναι και το πλήθος τους, είναι και ότι κατά βάθος όλοι ξέρουν πως αυτοί οι κανόνες είναι ανεφάρμοστοι.

Το ίδιο ανεφάρμοστος θα αποδειχθεί και ο νέος διακηρυγμένος εθνικός στόχος για αύξηση των φορολογικών εσόδων. Κατά 3 δισ. το χρόνο λέει η κυβέρνηση (1,5% του ΑΕΠ), κατά 8 δισ. λέει η αξιωματική αντιπολίτευση (4% του ΑΕΠ). Θέτουν τον στόχο ενώ διαπιστώνουν (με τα ίδια λόγια οι κ. Σαμαράς και Τσίπρας) ότι ο κόσμος δεν πρόκειται να πληρώσει. Τα μη φορολογημένα εισοδήματα μέσα στην Ελλάδα είναι στην πλειονότητα αμοιβές των αυτοαπασχολούμενων (γιατρών και υδραυλικών), κέρδη μικροεργοδοτών (μπουτίκ, φαναρτζίδικα και ταβέρνες) και αδήλωτα μεροκάματα. Δεν υπάρχει περίπτωση, εκλεγμένο κόμμα να εγκαθιδρύσει την παραβίαση της ιδιωτικότητας και το αστυνομικό κράτος που θα απαιτηθεί για να συλλάβουν όλη αυτή τη φορολογητέα ύλη, ιδίως όταν αφορά σε εκατοντάδες χιλιάδες πρόσωπα και ιδίως μέσα στην κρίση.

Οι στερεότυπες συνταγές, είτε των πολιτικών παρατάξεων είτε των ξένων εμπειρογνωμόνων, αντί να αξιοποιούν τα στοιχεία της σιωπηρής συναίνεσης στη βάση της κοινωνίας, τα αγνοούν και τα απαξιώνουν. Σήμερα όμως δεν έχουμε την πολυτέλεια ούτε για ανεφάρμοστες φανφάρες ούτε για σπατάλες πόρων. Ας συζητήσουμε για δημόσιες πολιτικές που ταιριάζουν με τις δικές μας αξίες και τις δικές μας συμπεριφορές.

*Ο κ. Αρίστος Δοξιάδης είναι οικονομολόγος και στέλεχος εταιρείας venture capital.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή την 7η Οκτωβρίου 2012.

Advertisements
This entry was posted in Αρίστος Δοξιάδης and tagged , , , , , , , , . Bookmark the permalink.

2 Responses to Συναίνεση, διχασμός, υποκρισία

  1. Ο/Η Άρης λέει:

    Λέτε ότι οι Άγγλοι ενώθηκαν κάτω από το κοινό συμφέρον, ενώ είναι προφανές ότι αυτοί που παροτρύνουν τους άλλους για την επιδίωξη του κοινού συμφέροντος είναι εκείνοι που επιδιώκουν το δικό τους συμφέρον. Δεν υπάρχει κοινό συμφέρον για όλους. Το συμφέρον είναι πάντα μια έννοια με ταξικά χαρακτηριστικά. Γιατί πέρα από την αριστερά κανείς δεν αναφέρεται στις κοινωνικές τάξεις;Απορίας άξιον..

    • Ο/Η Λεωνίδας λέει:

      κ. Άρη καλώς ήλθατε στο ιστολόγιο «Μέσα Ελλάδα» και σας ζητώ συγγνώμη για το καθυστερημένο της απόκρισής μου. Το ζήτημα που θέτετε είναι τεράστιο και σε επόμενο σχόλιό μου θα προσπαθήσω να σχολιάσω την παρατήρησή σας, με την οποία -αν καταλαβαίνω καλά το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται – διαφωνώ.

      Προς το παρόν από που προκύπτει η προφάνεια του ταξικού συμφέροντος; Είστε σίγουρος ότι η Αριστερά μιλά με ταξικούς όρους ή μήπως ομογενοποιεί, προκειμένου να τους προσδώσει πολιτική ενότητα, στρώματα που ανήκουν σε διαφορετικές τάξεις;

      Συγγνώμη και πάλι για την καθυστέρηση.

      Σημειώνω ότι το κείμενο δεν είναι δικό μου αλλά του Αρίστου Δοξιάδη. Το σημειώνω γιατί στο σχόλιό σας δείχνει να μην προσέξατε τον συγγραφέα.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s